In mijn christelijke jeugd heb ik weinig over Gandhi gehoord. Het is ook wel een beetje eng, een hindoe die je aan het denken zet, maar toch: een scheut Gandhi zou ons geen kwaad doen.

Doel en middel moeten inwisselbaar zijn - ik vind het een prikkelende zin. Concreet betekende dat voor hem: als je vrede wil in India, kun je dat nooit bereiken met een gewelddadige revolutie. En als je orde wil in India, kun je dat nooit bereiken met een bloedig koloniaal regime. Maar Gandhi geloofde ook op andere terreinen van het leven in deze regel. Je krijgt geen solidaire economie door concurrentie te stimuleren. Je krijgt geen goede volksvertegenwoordiging door zo veel te vergaderen dat je geen arme mensen meer tegenkomt. En je kun geen rechtvaardigheid krijgen als je zelf de wet overtreedt.

Voor Gandhi moest je handelen gelijk zijn aan je uiteindelijke doel. "Je moet zelf de verandering zijn die je wil zien." Anders vergroot je alleen maar het rijk van het kwaad in plaats van het koninkrijk van God, zoals hij dat noemde. Gandhi zei zelf dat hij hierbij geïnspireerd was door Jezus. Maar hij moest helaas constateren dat hij geen christenen kende die in het Nieuwe Testament geloofden. "Ze kennen het wel, maar ze geloven er niet in."

Zien we bij Jezus ook niet dat doel en middel gelijk moeten zijn? Jezus lijkt te suggereren dat zoeken naar Gods koninkrijk op een bepaalde manier al Gods koninkrijk is. Zijn rijk begint waar we de ander dienen en naar God luisteren. Gods rijk kunnen we niet vestigen met het zwaard, want wie het middel van het zwaard gebruikt, zal omkomen door het zwaard. Ook bij Jezus zijn doel en middel inwisselbaar - of op zijn minst evenredig. Geen wonder dat de eerste christenen de mensen van de Weg werden genoemd.

De evenredigheid van doel en middel ontneemt mij de last om een grand design voor de wereld uit te moeten tekenen. Het richt de aandacht op mijn eigen verantwoordelijkheid, op de weg die ik moet gaan en daarmee is het een verrassend heldere leidraad voor welk vraagstuk dan ook. Het is tegenovergesteld aan de manier waarop wij vaak onze idealen willen verwezenlijken. We geloven in vooruitgang, in de kracht van onze modellen, in onze eigen macht en maakbaarheid.

We willen bijvoorbeeld carrière maken, om invloed te krijgen waar we natuurlijk goede dingen mee willen doen. Daarvoor zien we echter door de vingers dat we ons imago soms belangrijker vinden dan eerlijkheid, dat we minder interessante mensen links laten liggen en dat we voor onze directe omgeving geen tijd hebben. We geloven dat we succes moeten boeken en anderen moeten beïnvloeden, en niet dat God ons vrucht geeft als we trouw zijn aan zijn weg.

Een ander voorbeeld: wij willen welvaart. Op zich een prima doel. Maar we vestigen onze hoop zo op één bepaald middel, economische groei, dat we daarvoor allerlei verkeerde elementen door de vingers zien. We moeten groeien, ook al moeten we daarvoor grondstoffen erdoorjagen, werknemers een burnout bezorgen, individualisme stimuleren, gezonde bedrijven opsplitsen, producten in ontwikkelingslanden dumpen, wapens kopen of speculanten meer speelruimte geven. Het moet, het moet, want economische groei is een noodzakelijk middel dat geheiligd wordt door ons doel, welvaart.

Hoogleraar economie Bob Goudzwaard legt in zijn laatste boek uit wat er gebeurt wanneer wij gaan geloven dat ons doel (welvaart, veiligheid, idealisme, identiteit) de middelen heiligt. Hij laat zien dat we afhankelijk worden van onze middelen en dat deze middelen het karakter krijgen van afgoden.

Uiteindelijk zullen we niet worden beoordeeld op het ideaal dat we in ons leven hebben nagestreefd, maar op de middelen die we hebben gekozen.

Frank Mulder is voorzitter van Time to Turn, een beweging van jongeren die vanuit hun geloof willen kiezen voor een duurzame en rechtvaardige levensstijl. Hij is ook auteur van het boek Moet Groei? Bekende economen aan de tand gevoeld over een (on)zinnige vraag.