We leven in een democratische rechtstaat en kunnen ons daar gelukkig om prijzen. Democratie is wat mij betreft de minst slechte vorm van bestuur van het land. Democratie veronderstelt dat we in vrijheid onze gedachten mogen uiten. Maar democratie heeft ook een andere kant. Een democratisch besluit heeft altijd iets voorlopigs: alles is altijd discutabel. En je weet nooit hoe de meerderheid er over enige tijd weer over denkt. Daarbij is het lang niet zeker dat als een opvatting een meerderheid heeft daarmee de juistheid van de opvatting bewezen is. Toch is de democratie het waard dat we ons ervoor inzetten, om te voorkomen dat de vrijheid die ermee gepaard in het gedrang komt.

Die vrijheid heeft het al zwaar te verduren. Als je je niet voegt naar de mening van de meerderheid, moet je uitkijken. Toen onze fractie in 1996 tegen langere openstelling van de kerncentrale in Borssele stemde, werden mijn kinderen, mijn vrouw en ik via brieven en via de telefoon ernstig bedreigd. Vrijheid om een authentiek standpunt in te nemen? Er is kennelijk niet veel nodig om de veelgeprezen Nederlandse tolerantie aan de kant te schuiven. Het raakt de grondslagen van de democratie als mensen zich niet meer vrij voelen zich te bewegen en zich met het oog op hun veiligheid niet meer durven uitspreken. Op dat punt zijn we wel aanbeland, wat wel wordt aangetoond door het scala aan veiligheidsmaatregelen rondom mensen die uitspraken doen die niet stroken met de communis opinio.

Deze beveiliging neemt hand over hand toe, en wordt een steeds grotere belasting. Is er geen alternatief? In de zoektocht naar oplossingen voor inbreuken op onze vrijheid van spreken en bewegen kún je natuurlijk wijzen in de richting van de kenmerken van onze (democratische) rechtsstaat, of naar mensenrechtenverdragen. Ik wil hier echter iets anders onder de aandacht brengen.

In 1847 schreef Groen van Prinsterer Ongeloof en Revolutie waarin hij poneerde dat ‘de mensch uit zich zelven geneigd is tot het kwaad’ en dat er dus niet gesproken kan worden van de ‘onbedorvenheid der rede’, zoals sinds de Verlichting veel gedaan is. Zie hier de basis van de scepsis van veel christenen om al te onbekommerd te kunnen zijn over de democratie als zodanig en al helemaal over de opvatting van de meerderheid. Omdat de rede niet onbedorven is, is er alle aanleiding de meerderheid niet klakkeloos te volgen. De aarzeling de opvatting van de meerderheid te vertrouwen wordt gevoed door het volatiele karakter ervan. Denk maar aan het grote vertrouwen in ‘de markt’ tijdens Paars, en zet dat eens af tegen de plotselinge bekering tot het Keynesiaanse denken, van links tot rechts.

Er is alle aanleiding aan te nemen dat bij én de gangbare publieke opinie én bij politici een technocratisch (seculier) pragmatisme leidend is en dat een brede maatschappijvisie en/of een doordacht ideaal achter de standpunten node wordt gemist. Laatst sprak ik iemand die me wat meewarig aankeek en zei: ‘ach Leen, vroeger, toen ik jong was, had ik ook idealen’. Hij is voorwaar niet de enige.

Daarom is het goed naar Groen van Prinsterer te luisteren, die niet wilde afgaan op wat de meerderheid vond, maar zich wilde richten op wat hij Gods soevereiniteit noemde. Nu hebben christenen in naam van die soevereiniteit heel vervelende dingen gedaan. Daarover besmuikt doen is niet eerlijk. Toch lijkt mij dat Groen van Prinsterer een punt heeft als hij aangeeft dat oriëntatie op een buiten de ‘rede der menschen’ gelegen norm uitkomst moet bieden.

Door bij het spreken over democratie te verwijzen naar een Autoriteit buiten ‘de wil van het volk’ geef je daarmee aan niet alleen verantwoording schuldig te zijn aan mensen, maar ook aan God. Groen van Prinsterer was zich er zeer van bewust dat keuzes van mensen en hun handelen feilbaar zijn en dat we aan een hogere Autoriteit gebonden zijn dan de het vluchtige oordeel van mensen.

In dat licht betrek ik de stelling dat een democratische rechtstaat niet kan zonder waarden die zich niet met het recht laten afdwingen. Als mensen de ander ‘uitnemender’ achten dan zichzelf is er op geen school nog een detectiepoortje nodig, evenmin als een beveiligingscircus rondom onze vorstin, politici en bestuurders. De geseculariseerde individualistische burger anno 2009 ziet zichzelf, ‘de mens’ als hoogste autoriteit. De gevolgen daarvan zien we dus om ons heen. Zonder de waarden die voorkomen uit het luisteren naar de Soeverein waarop Groen van Prinsterer doelde is er geen herstel van vrijheden te verwachten. Het zijn de bekende waarden uit de joods-christelijke traditie: naastenliefde, medeleven, eerlijkheid en oprechtheid. Anders gezegd: behandel een ander zoals je zelf behandeld wenst te worden.

Kortom: een democratie is niet gered met nieuwe verkiezingen of met scherpere beveiligingsmaatregelen, maar met een erkenning van Gods soevereiniteit en zeggenschap over (het gedrag van) mensen. Of voor deze opvatting een meerderheid is betwijfel ik, maar dat is voor mij geen bewijs dat de opvatting niet deugt.

 Leen van Dijke was fractievoorzitter van RPF en ChristenUnie in de Tweede Kamer