Met zijn voorliefde voor overdrijving en het inspelen op de angst dat Nederland aan de vooravond van een algehele islamisering staat, heeft hij het hele politieke spectrum overhoop gehaald. Enige decennia geleden zou men de schouders voor zo’n politicus opgehaald hebben of hem bij zijn eerste uitingen al voor de rechter hebben gedaagd. Het verbazingwekkende is echter, dat nu hij op zoveel aanhang lijkt te kunnen rekenen, veel partijen hun eigen stijl en programma’s aan hem aanpassen! Velen lijken te willen mee profiteren van deze nieuwe geestesrichting in het Nederlandse denken.

De Nederlanders zijn behoorlijk ambivalent. Enerzijds blijken ze ongeveer de meest gelukkige mensen (en zelfs de ‘spekkopers’) van Europa te zijn. Aan de andere kant behoren ze tot de meest angstige en bezorgde burgers en lijkt zich een geest van boosheid, wantrouwen en intolerantie in de volksziel genesteld te hebben. Het heeft iets irrationeels wat er al bijna een decennium aan het gebeuren is. Mensen die inspelen op onvrede, afgeven op het ‘vreemde’ en met verachting over de democratische instituties van ons land spreken, worden met gejuich begroet. De PVV komt er zonder kleerscheuren mee weg, als zij geen oplossingen biedt en er een handwerk van maakt om opponenten te beschimpen. Zonder blikken of blozen roept de parlementariër Wilders dat de rechter niet meer onafhankelijk is en hem geen eerlijk proces gegund wordt.

Voor velen is Wilders geen aanstichter van onvrede, maar slachtoffer van establishment en achterkamertjes. Als hij de meest bizarre voorstellen doet die in onze rechtsstaat nooit gepraktiseerd kunnen worden, blijkt het in de peilingen geen probleem te zijn. Het legt hem geen windeieren als hij een sfeer van afkeer over onze vorm van democratie creëert zoals Berlusconi in Italië ook al jaren kan doen. Velen vinden het normaal dat hij niet openstaat voor discussie met kerken, organisaties en tegensprekers, en zijn gelijk haalt in het isolement met ruwe oneliners en het met hoon overladen van nagenoeg iedere gezagsdrager. Nog verbazingwekkender is dat Wilders ervan overtuigd is dat hij geen willekeurige meningen, maar pure waarheid verkondigt! Het is lang geleden dat er zo ideologisch met het begrip ‘waarheid’ omgesprongen is.

In de analyses wordt vaak gewezen op het falen van het openbaar bestuur, het verwaarlozen van het migrantenprobleem, de kloof tussen het volk en Den Haag of de onnozelheid ten aanzien van het gevaar van de islam. Het zou kunnen zijn. Maar ik word niet goed van dit ‘we hebben het met elkaar fout gedaan’,  ‘we zijn allemaal schuldig’ en ‘we verdienen het dat dit ons nu overkomt’.  Dit soort schuldanalyses verlammen ons, terwijl er juist een visie nodig is op wat er op het spel staat. Het is immers niet mis als onze democratische instituties en mores ondermijnd worden en burgers vernederd worden. Het CDA lijkt zich in te houden, want er moet wellicht met de PVV geregeerd gaan worden. De VVD heeft zonder blikken of blozen de standpunten van een paar jaar geleden bij de schroothoop gezet, kiest op allerlei punten een populistische koers en neemt soms de stijl van onheuse bejegening en grofheid over om het verloren terrein weer terug te winnen. Algemeen heerst er bangheid om hard in aanval te gaan, want dat zou de PVV alleen nog maar groter maken.

Het zal allemaal wel hogere politiek en strategie zijn, maar intussen kruipt er een geest binnen van zwijgen en omzichtigheid om te staan voor de dingen die ons altijd heilig waren. We kijken pragmatisch naar mogelijke gevolgen en vergeten principieel te reageren. Dat is nog het meest trieste van de huidige situatie. Zou de meerderheid van ons volk er niet op wachten dat er met passie en overtuiging gesproken wordt over de verworvenheden van onze democratie? Het gaat immers niet om kleine dingen: om de vrijheid van godsdienst en meningsuiting, om tolerantie en om respect voor andersdenkenden.

Geloven we nog wel in onze democratie waarin we bereid zijn om met elkaar in alle openheid te discussiëren? Accepteren we het zomaar als bepaalde groepen wel rechten en geneugten voor zichzelf opeisen, maar deze anderen ontzeggen? ‘Democratie is niet voor bange mensen’ – dat gevleugelde woord heeft in onze tijd een andere lading gekregen. Ik zou het een verademing vinden als we unverfroren en messcherp duidelijk maken, waar de houding en ideologie van deze populistische en mensen-uitsluitende groepering als het PVV uiteindelijk toe leidt. Het zou een verademing zijn als alle bange strategieën overboord gaan en we met elkaar woorden als waarheid, respect, fatsoen en gerechtigheid weer leren spellen.

Dr. B. Plaisier was tot 2008 jaar de scriba (algemeen secretaris) van de Protestantse Kerk in Nederland. Nu is hij belast met missionaire en oecumenische zaken van deze kerk.