Nieuwskanaal voor: Opunie

Ik heb er flink genoeg van!

Mon, 08 Mar 2010 17:24:01 +0100

| Anne Westerduin
Eigenlijk ben ik niet de aangewezen persoon om deze week een column te schrijven. Er zijn vast mensen voor wie deze verkiezingstijd een hoogtepunt is en die daar op allerlei manieren over kunnen opgeven. Bij mij werkt het anders. De afgelopen tijd ben ik me meer en meer gaan ergeren aan de manier waarop politici naar buiten treden.

Het de maat nemen en vliegen afvangen is schering en inslag geworden.

Op de bank gezeten zag ik het schouwspel aan: het woordelijke steekspel deed me denken aan hoe ik vroeger wel eens discussies had met vriendinnetjes: ‘nietes, dat heb je wel gezegd! Dat klopt niet, ik bedoelde juist dat jij…!’ oeverloos gedoe, waarvan ik dacht als volwassene verlost te zijn. Geen wonder dat zoveel mensen denken dat ze bij de PVV moeten zijn: die (lijken te) zeggen waar het op staat. Toegegeven, dat is een kunst die veel andere politici niet (meer) machtig zijn.

Laatst keek ik met mijn kinderen naar een film uit 1992 naar een bekend boek van Jan Terlouw. Ik was me er niet van bewust dat de ontwikkelingen zo snel zijn gegaan. In de film speelden auteurs mee die ook nu nog regelmatig op de buis te zien zijn. Dat hebben ze niet voor elkaar gekregen op basis van hun toneelspel destijds: wat een amateurisme! Maar eerlijk is eerlijk: zo speelde iedereen in die tijd, dat was ‘gewoon’. Kijkend naar de politiek bekruipt mij steeds vaker het gevoel dat het misschien groeistuipen zijn: we zijn met z’n allen kennelijk gewoon nog niet zover dat we begrijpen dat je met elkaar in gesprek gaat op basis van wat ons land nodig heeft. Natuurlijk verschil je daarover van mening met elkaar, maar dan hebben we het wel over inhoud. Christelijke politici hebben op dat terrein een klus te klaren. Laten ze in elk geval nu laten zien dat zij anders (willen) zijn. Vandaar dat ik me extra kwaad maakte toen Rouvoet direct al een statement dacht te maken met een sneer richting Plasterk als de minister van feesten en partijen. Natuurlijk, hij heeft het weer ingetrokken, maar het zegt iets over de manier waarop in deze tijd politiek bedreven wordt. Scoren lijkt de hoogste maat der dingen te zijn. Daar staat tegenover dat mensen met een ietwat eikenhouten uitstraling als Van der Vlies maar ook Donner en Hirsch Ballin wel op een bepaalde sympathie kunnen rekenen. Ze roepen in elk geval bij mij iets op van hoop dat er wel degelijk mensen zijn die begrijpen dat je je ego ergens anders door dient op te bouwen dan door snelle woordenspelletjes. Ik heb er in elk geval voor nu even flink genoeg van…

Christelijke politici hebben op dat terrein een klus te klaren. Laten ze in elk geval nu laten zien dat zij anders (willen) zijn. Vandaar dat ik me extra kwaad maakte toen Rouvoet direct al een statement dacht te maken met een sneer richting Plasterk als de minister van feesten en partijen. Natuurlijk, hij heeft het weer ingetrokken, maar het zegt iets over de manier waarop in deze tijd politiek bedreven wordt. Scoren lijkt de hoogste maat der dingen te zijn. Daar staat tegenover dat mensen met een ietwat eikenhouten uitstraling als Van der Vlies maar ook Donner en Hirsch Ballin wel op een bepaalde sympathie kunnen rekenen. Ze roepen in elk geval bij mij iets op van hoop dat er wel degelijk mensen zijn die begrijpen dat je je ego ergens anders door dient op te bouwen dan door snelle woordenspelletjes. Ik heb er in elk geval voor nu even flink genoeg van…

Anne Westerduin

Het CDA is medeverantwoordelijk voor de politieke crisis

Tue, 02 Mar 2010 13:44:54 +0100

| Roel Kuiper
Al maanden voor de val van het kabinet kon men in de wandelgangen vernemen dat CDA-ers genoeg hadden van het regeren met de PvdA. Vlak na de verkiezingen twitterde Mirjam Sterk: 'Ik kan even geen rood meer zien'. Dat ging wel erg snel, zoals alles bij het CDA snel ging in en na het weekend van de kabinetsval.

Maandagavond stond de net aangewezen kandidaat-lijsttrekker Balkenende alweer kwinkslagen uitdelend op een campagnebijeenkomst. Alsof er niets gebeurd was. Wie dezer dagen in het land is, merkt dat veel kiezers de val van Balkenende IV niet kunnen waarderen. Deze gevoelens lijken echter af te glijden van de hoofdrolspelers van CDA en PvdA.

Het CDA is medeverantwoordelijk voor de val van dit kabinet in een tijd van crisis. Het CDA is er ook medeverantwoordelijk voor dat een aantal wetten en maatregelen nu even niet doorgaan. En daarbij horen niet alleen regelingen op het gebied van abortus, winkelrust op zondag en vrijheid van benoemingsbeleid van christelijke scholen, maar ook bijvoorbeeld de Crisis- en Herstelwet die nodig is om projecten sneller uit te voeren.

Toen duidelijk werd dat de PvdA een langer verblijf in Uruzgan echt niet kon meemaken, en zéker na de motie Voordewind/Van Dam, had al in een veel eerder stadium in het kabinet geconstateerd moeten worden dat het over een andere boeg moest. Daar had de minister-president leiding aan moeten geven. Het alternatief voor Uruzgan was binnen handbereik in de nacht van de val, maar toen kon of wilde de PvdA niet meer bewegen.

Ook in het licht van de gevolgen – internationale reputatie, schade voor de missie in Afghanistan – is het onwerkelijk de hoofdrolspelers de volgende dagen alweer in goed humeur op campagne te zien. Normale mensen reageren niet zo op een nederlaag. Die lijken meer op Sven Kramer na het nemen van een verkeerde wissel. NRC-commentator Marc Chavannes gaf aan dat de komende verkiezingen niet (alleen) gaan over politieke programma’s, maar over mentaliteiten. Het gaat er om wie de verantwoordelijkheid voor het landsbestuur kan laten wegen boven partijbelang.

Dat er iets moet gebeuren aan de politieke cultuur van dit land is wel duidelijk. Het is niet voor niets dat de grote middenpartijen, die altijd aan het roer zijn, het moeilijk hebben. Zij zijn doorgaans het minst veranderingsbereid. Er zijn al heel wat voorstellen geweest voor vernieuwing van ons bestel, maar die ketsten steeds af op de desinteresse van de grote partijen, het CDA voorop.

Laat ik met een voorstel komen uit recente jaren die de val van het kabinet had kunnen voorkomen. Het is het voorstel van de Nationale Conventie (2006) om de minister-president een zogenaamde ‘algemene aanwijzingsbevoegdheid’ te geven. Dat houdt in dat de minister-president uit naam van de ‘eenheid van het kabinetsbeleid’ een andere minister een bindende beleidsaanwijzing kan geven. Met het coalitieakkoord in de hand kan een minister-president in een vroeg stadium sturing geven aan de richting van ministerieel beleid. Formeel is de minister-president de ‘primus inter pares’, de eerste onder gelijken. Hij kan onderwerpen agenderen en moet optreden bij geschillen in het kabinet. Maar in werkelijkheid is de speelruimte voor een minister-president veel groter. Zijn positie in de Europese Raad maakt de minister-president al meer dan de eerste onder gelijken. En Lubbers maakte er al een gewoonte van ‘even mee te denken’ met zijn ministers. Het is vaker betoogd dat kabinetten slagvaardiger worden wanneer de positie van de minister-president steviger wordt aangezet. Laat dat nu maar eens gebeuren.

Maar het eigenlijke probleem ligt dieper. Het is inderdaad een kwestie van mentaliteit. Recent publiceerde de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) een boekje over het tanende vertrouwen in de politiek. Het blijkt dat Nederlandse burgers nog wel de politieke instituties vertrouwen (parlement en regering), maar veel minder vertrouwen hebben in de mensen die deze instituties bevolken. Politici hebben de neiging hun eigen werkelijkheid te scheppen, waarin de verhouding tot elkaar en tot concurrerende partijen het allerbelangrijkst wordt. De ROB constateert dat dit een problematische kloof oplevert, een mentale kloof tussen een bestuurlijke elite die zich loszingt van de werkelijkheid van burgers. Dat twee grote bestuurderspartijen daar aan hebben bijgedragen en weer vrolijk op campagne gaan, is reden tot zorg en geeft te denken. We hebben behoefte aan politici en partijen die het woord verantwoordelijk met hoofdletters schrijven.

Roel Kuiper is lid van de Eerste Kamer voor de ChristenUnie

Roel Kuiper is lid van de Eerste Kamer voor de ChristenUnie

Interventie in Irak

Sat, 20 Feb 2010 14:49:04 +0100

| J.P. De Vries
Het rapport van de commissie-Davids over de politieke steun van Nederland aan de inval in Irak heeft de vraag weer op tafel gelegd wanneer een militaire interventie gerechtvaardigd is. Sinds 1945 is geldend volkenrecht dat het toepassen van geweld tegen een andere staat alleen geoorloofd is met toestemming van de Veiligheidsraad (behalve in geval van noodzakelijke zelfverdediging).

In het geval van Irak had de Veiligheidsraad tal van kritische resoluties aangenomen, economische sancties (boycot van olie-uitvoer) afgekondigd, maar hij was nooit verder gegaan dan het dreigen met ,,ernstige consequenties’’ bij niet-nakoming.

Het rapport van de commissie-Davids over de politieke steun van Nederland aan de inval in Irak heeft de vraag weer op tafel gelegd wanneer een militaire interventie gerechtvaardigd is. Sinds 1945 is geldend volkenrecht dat het toepassen van geweld tegen een andere staat alleen geoorloofd is met toestemming van de Veiligheidsraad (behalve in geval van noodzakelijke zelfverdediging). In het geval van Irak had de Veiligheidsraad tal van kritische resoluties aangenomen, economische sancties (boycot van olie-uitvoer) afgekondigd, maar hij was nooit verder gegaan dan het dreigen met ,,ernstige consequenties’’ bij niet-nakoming.

Die ernstige consequenties betekenen in VN-taal nooit: een militaire interventie. Wordt dat bedoeld, dan dreigt de raad met ,,alle noodzakelijke middelen’’ om nakoming af te dwingen. Naar zo’n resolutie hebben de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk wel gestreefd, maar dat bleef afstuiten op de weigering van Rusland en China, die beide vetorecht hebben.

Dat het toenmalige Nederlandse kabinet zich toch op die ,,ernstige consequenties’’ beriep als volkenrechtelijke basis voor haar politieke steun, is dus door de commissie-Davids terecht als ontoereikend gekwalificeerd.

Maar is daarmee alles gezegd? Het binden van oorlogvoering aan internationale rechtsregels, is een goed streven, maar de uitwerking daarvan is niet volmaakt. Het grote probleem is dat de Veiligheidsraad geen volkenrechtelijke instelling is, maar een politiek orgaan. Bovendien hebben daarin vijf machtige landen als permanent lid een vetorecht. In de toepassing daarvan weegt niet het volkenrecht, maar het eigen belang het zwaarste. Daardoor werd de resolutie die met ernstige consequenties dreigde, een tijger zonder tanden. Concreet gezegd: is het verantwoord dat het tegenstaan van het kwaad op internationaal niveau afhankelijk is van de instemming van Rusland en China?

Terecht heeft daarom oud-ambassadeur Van Walsum in het rapport-Davids de kanttekening gemaakt, dat volkenrechtelijke regels niet altijd beslissend kunnen zijn. Hij wees erop dat Saddam door de olie-export zeer rijk had kunnen worden en dan met het ontwikkelen van kernwapens zeer gevaarlijk had kunnen worden voor zijn omgeving. Hij had al eens Koeweit bezet en als Amerika Koeweit toen niet te hulp was geschoten, had hij zich vervolgens waarschijnlijk op Saoedi-Arabië gericht.

Was er dus voldoende rechtvaardiging om ondanks het ontbreken van een VN-mandaat Irak binnen te vallen en Saddam ten val te brengen? De Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk gingen ervan uit dat Irak toen al kernwapens had. Dat bleek achteraf onjuist. Zo’n fout mag bij een zo zware beslissing als het beginnen van een oorlog niet gemaakt worden. In de tweede plaats is een militaire interventie niet klaar met het ten val brengen van het heersende bewind; de overwinnaar is ook verantwoordelijk voor het herstel van de binnenlandse rechtsorde. In die taak hebben de Amerikanen en Britten volledig gefaald. Ze waren daar totaal niet op voorbereid en de waarschuwingen dat dit wel nodig was, hebben ze in de wind geslagen. Ze vertrouwden op de rapporten van Iraakse ballingen, dat de bevolking hen met open armen zou ontvangen en stond te trappelen om van Irak een moderne democratie te maken.

Te eenzijdig is enkel op de militaire voorbereiding gelet. En dat heeft zich gewroken. Maken we nu na zeven jaar de balans op, dan staat aan de positieve kant dat een misdadige dictator ten val is gebracht. Maar daar staan veel negatieve punten tegenover. De internationale onveiligheid is versterkt door toegenomen anti-Amerikanisme in het Midden-Oosten. In Irak zijn zeker 100.000 burgers omgekomen en 250.000 gewond. De infrastructuur en het cultureel erfgoed is ernstig beschadigd. En tot vandaag duurt de onveiligheid in het land voort.

Militaire interventie zonder mandaat van de Veiligheidsraad is een zeer zwaarwegende beslissing. Regeringen die daartoe overgaan, moeten grondig nagaan of er werkelijk geen andere middelen zijn om het doel te bereiken. Ze moeten zich ook rekenschap geven, of ze deze dictatuur wel moeten aanpakken en andere, even erge – Noord-Korea, Birma, Zimbabwe, Sudan? – niet. En tot slot een oude Bijbelse regel uit Lucas 14: het is noodzakelijk goed te berekenen of de kosten, (en dan denken we niet alleen aan geld) opwegen tegen het beoogde doel.

Aan deze maatstaven gemeten moet onze conclusie zijn dat de interventie in Irak, op dat moment en op die wijze uitgevoerd, niet verantwoord is geweest. Nederland had er dan ook beter aan gedaan destijds zijn politieke steun daaraan te onthouden.

J.P. De Vries was hoofdredacteur van het Nederlands Dagblad en lid van de Eerste Kamer voor de ChristenUnie

De kwaliteit van de Kamer

Mon, 15 Feb 2010 17:51:48 +0100

| Gerdien van der Voet
De volgende nationale verkiezingen staan gepland voor 11 mei 2011, maar als deze momenteel zouden plaatsvinden, zou de PVV maarliefst 26 zetels binnenhalen. Wanneer men zich bedenkt dat de SP bij de vorige verkiezingen 25 zetels binnenhaalde en nu op nog maar op 13 zetels in de peilingen staat, dan kan men gerust constateren dat een groot deel van de zwevende kiezers een zeer opmerkelijke 'ruk naar rechts' heeft gemaakt.

De toename in de peilingen van het aantal zetels van D66 – van 3 naar 17 – is mogelijk nog verrassender te noemen. Met het uiten van felle en ongezouten kritiek op het huidige (en op vorige) kabinet(ten), scoort men duidelijk goed bij de (zwevende) kiezer.

De volgende nationale verkiezingen staan gepland voor 11 mei 2011, maar als deze momenteel zouden plaatsvinden, zou de PVV maarliefst 26 zetels binnenhalen. Wanneer men zich bedenkt dat de SP bij de vorige verkiezingen 25 zetels binnenhaalde en nu op nog maar op 13 zetels in de peilingen staat, dan kan men gerust constateren dat een groot deel van de zwevende kiezers een zeer opmerkelijke ‘ruk naar rechts’ heeft gemaakt. De toename in de peilingen van het aantal zetels van D66 – van 3 naar 17 – is mogelijk nog verrassender te noemen. Met het uiten van felle en ongezouten kritiek op het huidige (en op vorige) kabinet(ten), scoort men duidelijk goed bij de (zwevende) kiezer. Op onderwerpen als het onderzoeksrapport van de Commissie-Davids wordt door de oppositiepartijen dan ook gretig ingegaan. Hetzelfde geldt overigens ook voor onderwerpen die ad hoc via de media onder de aandacht van politici komen. Ook daar wordt gretig op ingehaakt. Men moet immers zijn geluid laten horen en zich bij de kiezer profileren.

Deze ontwikkeling heeft het afgelopen decennium bijgedragen aan een ware ‘buikloop’ aan Kamervragen. Het aantal vragen verviervoudigde zich tot zo’n 3.000 Kamervragen per jaar, terwijl het belang van de onderwerpen waar de vragen betrekking op hadden navenant afnam. Een recent en treffend voorbeeld wordt gevormd door de vragen van Tweede Kamerlid Thieme (PvdD) van 9 februari jongstleden over een in beslaggenomen vos (Kamerstukken II 2009/10, 2010Z02495). Een zestal vragen werd gesteld naar de locatie van het beestje, zijn welzijn en zijn herplaatsing en resocialisatie in de natuur. Nog afgezien van het prijskaartje dat aan de beantwoording van een Kamervraag hangt (de kosten daarvan werden in 2007 nog begroot op € 2.000,-), dient men zich sterk af te vragen of de Tweede Kamer zich daadwerkelijk zo ad hoc en zo tot in het detail met concrete, individuele situaties zou moeten willen bezighouden. Het parlement heeft weliswaar een controlerende taak ten opzichte van de regering, maar dan toch veeleer op hoofdlijnen en vanuit het algemeen belang en/of deelbelangen.

Naast een controlerende taak heeft het parlement (samen met de regering) ook een medewetgevende taak. De hoge omloopsnelheid van de Tweede Kamer heeft op de invulling van deze taak evenmin een goede invloed. Belangrijke wetgevings-projecten – waaronder nieuwe ontslagregels en nieuwe faillissementswetgeving – blijven bij de ministeries op de plank liggen, terwijl de rechtspraktijk hier al vele jaren op wacht. De Tweede Kamer zou daarin een voortrekkersrol kunnen nemen, maar laat deze mogelijkheid nog teveel onbenut. Ten aanzien van wetsvoorstellen die wel bij de Tweede Kamer worden ingediend, stellen Kamerleden vanuit juridisch technisch oogpunt vaak onvoldoende kritische vragen, waardoor de rechtspraktijk onnodig met onduidelijkheden en vreemde knelpunten wordt opgezadeld. De tekortschietende kennis van het betreffende wetgevingscomplex (die hier ongetwijfeld de oorzaak van is), zal zich vooral voordoen bij nieuwe Kamerleden. De verkorting van het collectieve geheugen van de Tweede Kamer – veroorzaakt door de snelle zetelwisselingen – komt ook het niveau van het debat in langlopende dossiers niet ten goede. Zo komt het niet zelden voor dat debatten zich in de loop der tijd herhalen.

Nu kan men als Kamerlid natuurlijk onmogelijk ‘van alle markten thuis’ zijn en is een periodieke vernieuwing van Tweede Kamerleden nodig met het oog op een goede democratische vertegenwoordiging. Wil men de taken van de Tweede Kamer echter goed kunnen blijven uitoefenen, dan is het allereerst van belang dat de fracties in de Tweede Kamer een duidelijke agenda en prioriteitenlijst hebben en dat de betrokken Kamerleden zich daar ook aan houden en zich niet laten ‘gijzelen’ door de media en zich laten meeslepen door de ‘hypes’ van de dag. Daarnaast is het van belang dat zij in juridisch ingewikkelde dossiers een nauw contact onderhouden met de betrokken beroepsorganisaties en specialistenverenigingen in de praktijk. De daar aanwezige kennis wordt tot nu toe nog onvoldoende benut.

Op onderwerpen als het onderzoeksrapport van de commissie-Davids wordt door de oppositiepartijen dan ook gretig ingegaan. Hetzelfde geldt overigens ook voor onderwerpen die ad hoc via de media onder de aandacht van politici komen. Ook daar wordt gretig op ingehaakt. Men moet immers zijn geluid laten horen en zich bij de kiezer profileren.

Deze ontwikkeling heeft het afgelopen decennium bijgedragen aan een ware ‘buikloop’ aan Kamervragen. Het aantal vragen verviervoudigde zich tot zo’n drieduizend Kamervragen per jaar, terwijl het belang van de onderwerpen waar de vragen betrekking op hadden navenant afnam. Een recent en treffend voorbeeld wordt gevormd door de vragen van Tweede Kamerlid Thieme (PvdD) van 9 februari jongstleden over een in beslag genomen vos. Een zestal vragen werd gesteld naar de locatie van het beestje, zijn welzijn en zijn herplaatsing en resocialisatie in de natuur. Nog afgezien van het prijskaartje dat aan de beantwoording van een Kamervraag hangt (de kosten daarvan werden in 2007 nog begroot op tweeduizend euro), dient men zich sterk af te vragen of de Tweede Kamer zich daadwerkelijk zo ad hoc en zo tot in het detail met concrete, individuele situaties zou moeten willen bezighouden. Het parlement heeft weliswaar een controlerende taak ten opzichte van de regering, maar dan toch veeleer op hoofdlijnen en vanuit het algemeen belang en/of deelbelangen.

Naast een controlerende taak heeft het parlement (samen met de regering) ook een medewetgevende taak. De hoge omloopsnelheid van de Tweede Kamer heeft op de invulling van deze taak evenmin een goede invloed. Belangrijke wetgevingsprojecten – waaronder nieuwe ontslagregels en nieuwe faillissementswetgeving – blijven bij de ministeries op de plank liggen, terwijl de rechtspraktijk hier al vele jaren op wacht. De Tweede Kamer zou daarin een voortrekkersrol kunnen nemen, maar laat deze mogelijkheid nog teveel onbenut. Ten aanzien van wetsvoorstellen die wel bij de Tweede Kamer worden ingediend, stellen Kamerleden vanuit juridisch technisch oogpunt vaak onvoldoende kritische vragen, waardoor de rechtspraktijk onnodig met onduidelijkheden en vreemde knelpunten wordt opgezadeld. De tekortschietende kennis van het betreffende wetgevingscomplex (die hier ongetwijfeld de oorzaak van is), zal zich vooral voordoen bij nieuwe Kamerleden. De verkorting van het collectieve geheugen van de Tweede Kamer – veroorzaakt door de snelle zetelwisselingen – komt ook het niveau van het debat in langlopende dossiers niet ten goede. Zo komt het niet zelden voor dat debatten zich in de loop der tijd herhalen.

Gerdien van der Voet is universitair docent arbeidsrecht aan de Universiteit Rotterdam

Wilders en zijn invloed

Sat, 06 Feb 2010 11:32:17 +0100

| Bas Plaisier
Hoe dan ook, Wilders is een fenomeen in de Nederlandse politiek. Het is verbazingwekkend dat een man die een hele bevolkingsgroep als potentieel gevaarlijk wegzet en zich de meest wilde uitdrukkingen veroorlooft, op zo'n grote aanhang kan rekenen. Hoe harder hij roept, des te meer mensen lopen achter hem aan.

Met zijn voorliefde voor overdrijving en het inspelen op de angst dat Nederland aan de vooravond van een algehele islamisering staat, heeft hij het hele politieke spectrum overhoop gehaald. Enige decennia geleden zou men de schouders voor zo’n politicus opgehaald hebben of hem bij zijn eerste uitingen al voor de rechter hebben gedaagd. Het verbazingwekkende is echter, dat nu hij op zoveel aanhang lijkt te kunnen rekenen, veel partijen hun eigen stijl en programma’s aan hem aanpassen! Velen lijken te willen mee profiteren van deze nieuwe geestesrichting in het Nederlandse denken.

De Nederlanders zijn behoorlijk ambivalent. Enerzijds blijken ze ongeveer de meest gelukkige mensen (en zelfs de ‘spekkopers’) van Europa te zijn. Aan de andere kant behoren ze tot de meest angstige en bezorgde burgers en lijkt zich een geest van boosheid, wantrouwen en intolerantie in de volksziel genesteld te hebben. Het heeft iets irrationeels wat er al bijna een decennium aan het gebeuren is. Mensen die inspelen op onvrede, afgeven op het ‘vreemde’ en met verachting over de democratische instituties van ons land spreken, worden met gejuich begroet. De PVV komt er zonder kleerscheuren mee weg, als zij geen oplossingen biedt en er een handwerk van maakt om opponenten te beschimpen. Zonder blikken of blozen roept de parlementariër Wilders dat de rechter niet meer onafhankelijk is en hem geen eerlijk proces gegund wordt.

Voor velen is Wilders geen aanstichter van onvrede, maar slachtoffer van establishment en achterkamertjes. Als hij de meest bizarre voorstellen doet die in onze rechtsstaat nooit gepraktiseerd kunnen worden, blijkt het in de peilingen geen probleem te zijn. Het legt hem geen windeieren als hij een sfeer van afkeer over onze vorm van democratie creëert zoals Berlusconi in Italië ook al jaren kan doen. Velen vinden het normaal dat hij niet openstaat voor discussie met kerken, organisaties en tegensprekers, en zijn gelijk haalt in het isolement met ruwe oneliners en het met hoon overladen van nagenoeg iedere gezagsdrager. Nog verbazingwekkender is dat Wilders ervan overtuigd is dat hij geen willekeurige meningen, maar pure waarheid verkondigt! Het is lang geleden dat er zo ideologisch met het begrip ‘waarheid’ omgesprongen is.

In de analyses wordt vaak gewezen op het falen van het openbaar bestuur, het verwaarlozen van het migrantenprobleem, de kloof tussen het volk en Den Haag of de onnozelheid ten aanzien van het gevaar van de islam. Het zou kunnen zijn. Maar ik word niet goed van dit ‘we hebben het met elkaar fout gedaan’, ‘we zijn allemaal schuldig’ en ‘we verdienen het dat dit ons nu overkomt’. Dit soort schuldanalyses verlammen ons, terwijl er juist een visie nodig is op wat er op het spel staat. Het is immers niet mis als onze democratische instituties en mores ondermijnd worden en burgers vernederd worden. Het CDA lijkt zich in te houden, want er moet wellicht met de PVV geregeerd gaan worden. De VVD heeft zonder blikken of blozen de standpunten van een paar jaar geleden bij de schroothoop gezet, kiest op allerlei punten een populistische koers en neemt soms de stijl van onheuse bejegening en grofheid over om het verloren terrein weer terug te winnen. Algemeen heerst er bangheid om hard in aanval te gaan, want dat zou de PVV alleen nog maar groter maken.

Het zal allemaal wel hogere politiek en strategie zijn, maar intussen kruipt er een geest binnen van zwijgen en omzichtigheid om te staan voor de dingen die ons altijd heilig waren. We kijken pragmatisch naar mogelijke gevolgen en vergeten principieel te reageren. Dat is nog het meest trieste van de huidige situatie. Zou de meerderheid van ons volk er niet op wachten dat er met passie en overtuiging gesproken wordt over de verworvenheden van onze democratie? Het gaat immers niet om kleine dingen: om de vrijheid van godsdienst en meningsuiting, om tolerantie en om respect voor andersdenkenden.

Geloven we nog wel in onze democratie waarin we bereid zijn om met elkaar in alle openheid te discussiëren? Accepteren we het zomaar als bepaalde groepen wel rechten en geneugten voor zichzelf opeisen, maar deze anderen ontzeggen? ‘Democratie is niet voor bange mensen’ – dat gevleugelde woord heeft in onze tijd een andere lading gekregen. Ik zou het een verademing vinden als we unverfroren en messcherp duidelijk maken, waar de houding en ideologie van deze populistische en mensen-uitsluitende groepering als het PVV uiteindelijk toe leidt. Het zou een verademing zijn als alle bange strategieën overboord gaan en we met elkaar woorden als waarheid, respect, fatsoen en gerechtigheid weer leren spellen.

Dr. B. Plaisier was tot 2008 jaar de scriba (algemeen secretaris) van de Protestantse Kerk in Nederland. Nu is hij belast met missionaire en oecumenische zaken van deze kerk.

ChristenUnie moet fundering reviseren

Mon, 01 Feb 2010 10:12:43 +0100

| George Harinck
Dezer dagen viert de ChristenUnie zijn tienjarig bestaan. De jonge partij kan terugzien op een opmerkelijk eerste decennium. In het parlement aangetreden als nieuwe partij, maakt de CU inmiddels al drie jaar deel uit van de regering.

Dat is een vliegende start, al zaten partijen als LPF en DS70 nog sneller op het pluche. Maar die verdwenen ook weer snel. Dat opgaan, blinken en verzinken ligt in het geval van de CU niet in de rede, omdat deze partij niet echt een nieuwe partij is. Ze is een fusie van de twee partijen GPV en RPF die samen al driekwart eeuw bestonden en zes decennia deel uitmaakten van het parlement . En op hun beurt maakten die partijen deel uit van een traditie van christelijke politiek die teruggaat op Groen van Prinsterer en Abraham Kuyper. In die zin was de CU geen jonge meid, maar een oude dame toen ze in 2007 tot het kabinet toetrad.

De CU wordt – anders dan bijvoorbeeld de SGP - niet vaak als een oude partij aangeduid, maar daarom gaat het mij nu wel. In het parlement oogt de partij fris en modern, maar wie de basisdocumenten van de CU leest, valt op dat het gedachtegoed van de partij negentiende-eeuws is. De partij gaat nog steeds uit van het toen geformuleerde ideaal van een christelijke overheid en een christelijke samenleving. Dat combineert de CU met een verdediging van de vrijheid voor iedere levensovertuiging. Maar die twee gaan niet samen. Een plurale samenleving zoals onze democratie is niet een christelijke samenleving, ze kan dat hoogstens worden. Een mogelijkheid om het een met het ander te rijmen is dat de CU naar een christelijke samenleving streeft en tot zolang de democratische samenleving voor lief neemt. Maar deze mogelijkheid neemt een loopje met de basisverklaring van de CU dat God heerst over het politieke leven en dat Hij door de overheid en de samenleving gehoorzaamd en geëerd behoort te worden. Die christelijke overheid en christelijke samenleving zijn geen wens, maar vormen een eis.

Neemt de CU die eis serieus, dan impliceert dat een negatieve visie op de democratie als een vorm van bestuur die opstand tegen God duldt en zelfs legitimeert. Het wekt in dit licht geen verbazing dat in de elf basisbeginselen van het kernprogramma van de partij het begrip ‘democratisch’ slechts tweemaal valt. De opvatting dat de overheid Gods wil moet doen voert boventoon in dit programma. Ze ‘eert God en dient de samenleving door ruimte te garanderen voor de publieke verkondiging van het Evangelie’ en de Tien Geboden dienen haar leidraad te zijn. De bedoeling van de CU ligt zo ver af van de huidige toestand in Nederland, dat deze overheidsinstructies makkelijker geassocieerd worden met een religieuze overheid in landen als Iran dan met de seculiere overheid van Nederland.

Het lijkt er op dat de CU ter bereiking van haar doel van een christelijke overheid en een christelijke samenleving in haar basisdocumenten haar kaarten niet heeft gezet op de democratie, op debat dus en op het respecteren van andere meningen, maar op een sterke overheid die haar gezag gebruikt om het daarmee overeenstemmende gedrag van niet-christelijke burgers af te dwingen. Maar we kennen de CU toch helemaal niet als een theocratische partij? Inderdaad, de CU aanvaardt in de politieke praktijk de democratie, bevordert er het actieve burgerschap, komt er op voor de vrijheid van alle godsdiensten en staat er voor een solidaire samenleving. Ik vermoed daarom dat er inzake de basisdocumenten sprake is van achterstallig onderhoud. De CU staat als een huis, maar als ze frisse gevel in stand wil houden moet ze rap de oude fundering reviseren.

George Harinck

Hoogleraar geschiedenis Vrije Universiteit en Theologische Universiteit Kampen

Een 'mondiaal momentum' voor gentech?

Mon, 25 Jan 2010 12:47:13 +0100

| Dick Stellingwerf
Gentech is geen voldongen feit. Laat men de keuzevrijheid van consumenten serieus nemen en de morele strijd aangaan met landen die op dit terrein blijkbaar alles toelaatbaar achten. Alleen dan kan het pleidooi voor een ethische bezinning, waartoe een recent rapport ook oproept, geloofwaardig worden.

De trendanalyse biotechnologie kwam deze week uit, onder de titel ‘Mondiaal Momentum’. Een titel waaruit optimisme spreekt. De snelheid waarmee biotechnologische ontwikkelingen doorzetten wordt vooral als ‘veelbelovend’ afgeschilderd. Natuurlijk worden naast kansen ook dilemma’s en de risico’s beschreven, maar biotech wordt vooral gezien als een technologie waarmee we wereldwijde uitdagingen het hoofd kunnen bieden.

Die kansen moeten volgens de Trendanalyse vooral genomen worden. Er is sprake van een mondiaal momentum! En natuurlijk, wanneer er geen sprake is van ethische grensoverschrijdingen dan mogen kansen ook worden gepakt. Soms kunnen ethische bezwaren ook worden weggenomen of verkleind. Dat is bijvoorbeeld het geval bij het stamcelonderzoek wanneer er in plaats van embryonale stamcellen steeds meer gebruik wordt gemaakt van lichaamsstamcellen. Een ontwikkeling waar de ChristenUnie, onder aanvoering van Henk Jochemsen, al vele jaren voor pleit, vindt daarmee ook binnen de zogenaamde ‘neutrale’ wetenschap steeds meer gehoor. Eens te meer een bewijs dat de aanhouder nog steeds kan winnen en dat het derhalve niet goed is om onder druk van de omstandigheden, de liberale wereldmarkt, dan wel wetenschappelijke pressie, de eigen principiële uitgangspunten te relativeren.

Een dergelijke eigenzinnige houding blijft mijns inziens ook noodzakelijk bij twee andere in de Trendanalyse gesignaleerde trends. Ik doel op de groeiende toepassing van gentechlandbouwgewassen en op de opmars van het klonen van (zoog)dieren. De opstellers van de trendanalyse constateren simpelweg dat vanwege de toename van het areaal gentechgewassen de vervuiling van de gentechvrije voedselketen steeds verder zal toenemen. Daarnaast stelt men dat een effectieve controle op niet toegelaten genetisch gewijzigde organismen (GGO’s) niet mogelijk is. Twee ontwikkelingen waar de ChristenUnie vanaf het begin voor heeft gewaarschuwd! Ons uitgangspunt is altijd geweest dat tenminste de keuzevrijheid voor de consument, om blijvend voor gentechvrij voedsel te kunnen kiezen, moet zijn gegarandeerd en dat er adequate detectiemethoden voorhanden dienen te zijn om dat te kunnen controleren. Als we daartoe niet in staat zijn dan moeten we introducties van gentechgewassen niet toestaan.

De oplossing van de Trendanalyseschrijvers is even simpel als onthutsend: berust er maar in dat er vervuiling van de voedselketen optreedt en dat deze niet is te controleren. Of ook, en dat is nog treuriger: versnel de toelating van gentechgewassen juist maar. Op die manier wordt de vermenging van (nog) niet in de EU toegelaten GGO-gewassen immers automatisch verminderd…

Een soortgelijke ondertoon horen we bij het toelaten van producten die afkomstig zijn van gekloonde dieren. Vanaf het ontstaan van het schaap ‘Dolly’ in 1995 heeft de ChristenUnie zich, op grond van een ethische beoordeling, verzet tegen het kloneren van zoogdieren. Dat geldt zeker waar het gaat om de introductie van producten afkomstig van gekloonde dieren in de voedselketen. Ook hier dient de keuzevrijheid van consumenten om zich daarvan te vrijwaren te zijn gegarandeerd. Echter, ook bij het klonen van landbouwhuisdieren ziet de Trendanalyse vooral kansen. En ook hier weer constateert men dat gekloonde dieren of producten daarvan niet herkenbaar of aantoonbaar zijn. Conclusie: acceptatie hiervan is onontkoombaar.

Tegenover deze lijdelijke en liberale houding wil ik blijven pleiten voor een consistente genormeerde visie waarbij men zich niet neerlegt bij veronderstelde voldongen feiten. Laat men de keuzevrijheid van consumenten serieus nemen en de morele strijd aangaan met landen die op dit terrein blijkbaar alles toelaatbaar achten. Alleen dan kan het pleidooi voor een ethische bezinning, waartoe de Trendanalyse ook oproept, geloofwaardig worden. Zoals de vlag er nu bij hangt lijkt die ethische bezinning alleen maar bedoeld om de maatschappelijke acceptatie voor gentechvoedsel te vergroten.

Dick Stellingwerf, burgemeester Lemsterland, voormalig lid van de Tweede Kamer voor de RPF

Hoge babysterfte door levensbe�indiging?

Mon, 25 Jan 2010 14:20:38 +0100

Nederland staat bekend als het West-Europese land met de hoogste babysterfte, terwijl wij tot 1985 samen met Scandinavi� de minste babysterfte hadden in Europa. Wat is er sindsdien gebeurd? Politici en deskundigen buitelden over elkaar heen in het zoeken naar oorzaken en oplossingen. Maar ze hebben de ogen gesloten voor ��n ontwikkeling: de toegenomen acceptatie van euthanasie en levensbe�indiging bij ernstig zieke mensen en pasgeborenen sinds midden jaren tachtig.

In 1984 besloot de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst (KNMG) dat euthanasie toelaatbaar was en niet lang daarna formuleerden de Nederlandse rechtbanken ‘zorgvuldigheidseisen’, waardoor artsen bij naleving vrijgesteld konden worden van vervolging. Levensbeëindiging bij baby’s is strafbaar, maar het Openbaar Ministerie gaat niet tot vervolging over als aan de zorgvuldigheideisen is voldaan: er moet sprake zijn van ondraaglijk en uitzichtloos lijden, de ouders hebben ingestemd met levensbeëindiging en zijn goed geïnformeerd. Als er sprake is van actieve levensbeëindiging of late zwangerschapsafbreking, moet dat sinds 2006 wel door de arts gemeld worden bij een landelijke commissie. Maar hoewel er bij die commissie pas in 2009 één melding is binnengekomen, wordt actieve levensbeëindiging volgens deze commissie vaker toegepast bij pasgeborenen. Artsen zijn blijkbaar te bang voor vervolging om deze gevallen te documenteren. Ook Gerbert van Loenen, adjunct-hoofdredacteur van Trouw, weet dat deze gevallen plaatsvinden en dat er onder kinderartsen verschil van inzicht bestaat. In het laatste nummer van Volzin zegt hij: “In Utrecht kan een open ruggetje aanleiding zijn voor levensbeëindiging, in Rotterdam is het dat bepaald niet.”

Uit de statistieken blijkt dat Nederland opvallend veel babysterfte heeft in de eerste maand na de geboorte, terwijl de babysterfte na de eerste maand lager ligt dan het EU-gemiddelde. Maar naar wie wijzen politici en deskundigen hun beschuldigende vingers? Naar de vrouwen die kiezen voor thuisbevallingen in Nederland. Naar de hoge gemiddelde leeftijd waarop Nederlandse vrouwen voor het eerst moeder worden. Naar de hogere babysterfte onder allochtone vrouwen. Maar de statistieken geven hen geen gelijk. Thuisbevallingen en de hoge gemiddelde leeftijd van de moeders leiden niet ondubbelzinnig tot meer sterfte onder pasgeborenen. En de babysterfte onder allochtone vrouwen is ook in andere landen hoog. De stuurgroep Zwangerschap en Geboorte, die na bekendmaking van de slechte cijfers door de Tweede Kamer werd ingesteld, komt dan ook met aanbevelingen die geen radicale veranderingen beogen: verbeteringen in de informatievoorziening aan vrouwen en in de beschikbaarheid en bereikbaarheid van hulpverleners. Deze aanbevelingen en het rapport zijn door minister Klink van Volksgezondheid, politici en deskundigen omarmd.

Maar ik denk niet dat dit het einde is van de discussie en vraag mij af of de babysterfte daadwerkelijk omlaag zal gaan in Nederland. Onderzoeken tonen aan dat wij late zwangerschapsafbreking en levensbeëindiging bij pasgeborenen toestaan bij afwijkingen als een open ruggetje of waterhoofd. De statistieken zullen pas weer verbeteren als wij late zwangerschapsafbreking niet langer registreren als ‘doodgeborenen’ (maar dat is manipulatief en heeft niet mijn voorkeur), óf als wij meer moeite doen om levendgeborenen met ernstige afwijkingen te behandelen en als wij gehandicapte kinderen accepteren en de ruimte geven om te leven.

Simone Kennedy, gemeeneraadslid voor de ChristenUnie in Amersfoort

Waar blijft het Handvest van verantwoordelijk burgerschap?

Mon, 25 Jan 2010 12:35:17 +0100

| Gert Schutte
E�n van de afspraken in het coalitieakkoord, die vooral aan de inbreng van de CU te danken is, betreft de ontwikkeling van een Handvest van verantwoordelijk burgerschap. We horen in deze afspraak de weerklank van het verkiezings- programma van 2006, waarin de instelling van een brede staatscommissie wordt bepleit, die zich buigt over de opstelling van zo'n Handvest.

Deze tekst kwam niet uit de lucht vallen. Verschillende woordvoerders van de partij hadden zich er al veel eerder voor uitgesproken. Zij wezen erop, dat in de Grondwet wel de rechten van de burgers zijn verankerd, maar dat over het spiegelbeeld ervan, hun plichten tegenover overheid en samenleving, niet veel wordt gezegd. Terwijl toch het handelen als goede burgers van cruciaal belang is voor de samenleving.

Met dat laatste ben ik het van harte eens. Toch heb ik vanaf het begin mijn twijfels gehad bij een dergelijk Handvest. Misschien kwam dat wel door het verband dat gelegd werd met de vrijheidsrechten in de Grondwet. Dat zijn niet zo maar rechten die burgers in een samenleving hebben, maar fundamentele vrijheden van burgers. Overheden moeten deze vrijheden erkennen en respecteren. Er wordt wel gezegd dat deze vrijheden ook gelden tussen burgers onderling, de zogenaamde horizontale werking van grondrechten. Maar de ChristenUnie heeft zich terecht altijd heel terughoudend opgesteld tegenover zo’n brede interpretatie van grondrechten. Het voorbeeld van het discriminatieverbod in artikel 1 van de Grondwet kan dit duidelijk maken. Voor de overheid zijn alle burgers gelijk. Zij mag niet discrimineren naar geloofsovertuiging of geslacht. Maar burgers mogen hun medeburgers wel met onderscheid behandelen. Het bestuur van een christelijke school mag weigeren kinderen van niet-christelijke ouders toe te laten.

Een Handvest van verantwoordelijk burgerschap zou volgens het coalitieakkoord moeten gaan over het handelen van iedere burger in het maatschappelijk verkeer. Voor wie opgegroeid is met begrippen als naastenliefde, onderlinge hulp, cultuurtaak en rentmeesterschap gaat het hierbij om belangrijke zaken. Een samenleving waarin het aan deze zaken schort is al snel geen samen-leving meer. Dat ook politici zich hierover zorgen maken is dan ook terecht. Maar betekent dit ook, dat de overheid – min of meer naar analogie met de vrijheidsrechten in de Grondwet – zich tot taak moet stellen in een Handvest te regelen wat tot een verantwoordelijk burgerschap behoort?

We hebben het dan over normen van moraal en fatsoen. Maar het coalitieakkoord lijkt meer te willen. Het Handvest zou ook moeten gaan over de verdediging van de vrijheid van godsdienst en van meningsuiting van de ander. Hoever kunnen overheid en samenleving hierbij gaan in het richting geven aan het handelen van burgers? Moeten we Geert Wilders verdedigen als hij zijn omstreden opvattingen uitdraagt? Nu zal het niet de bedoeling zijn dat het Handvest een bindend karakter krijgt. Maar als de overheid zich met de vaststelling bemoeit kan de inhoud toch ook niet vrijblijvend zijn. Er zal een zekere normerende werking van uitgaan. Dat lijkt mij ook de bedoeling. Maar behoort het tot de taak van de overheid het maatschappelijk optreden van burgers zo te sturen?

Terecht wijst de ChristenUnie de kritiek van liberalen van de hand dat het huidige kabinet te betuttelend optreedt. De overheid moet niet werkeloos toezien als de samenleving dreigt te verworden tot een hoop losse zandkorrels. Maar zij moet wel de grenzen van haar verantwoordelijkheid in acht nemen. Dus zorgen voor het eigen goede voorbeeld met een integer bestuur en daarbij passende regels. Onderwijs- en zorginstellingen moeten voldoen aan eisen van goed bestuur en beschikken over gedragscodes voor het intern functioneren. De overheid kan dit voorschrijven zonder de exacte inhoud voor te schrijven. Particuliere initiatieven om verantwoordelijk burgerschap handen en voeten te geven kunnen worden gestimuleerd.

Normen en waarden behoren dus op de agenda’s van overheid en samenleving. Maar ik wil liever niet verwezen worden naar een overheidshandvest om te weten hoe ik verantwoordelijk burger moet zijn. Minister Ter Horst schijnt er nog eens met de Kamer over te willen praten. Een goede gelegenheid voor de ChristenUnie om na te denken over een betere oplossing. Staatscommissies moeten we maar reserveren voor staatszaken.

Gert Schutte

GPV-fractievoorzitter in de Tweede Kamer (1981-2001)

De geest van Darwin

Wed, 26 Aug 2009 12:09:55 +0200

In dit gedenkwaardige Darwinjaar lopen veel gelovigen te hoop tegen de theorie dat de soorten tot stand zijn gekomen door natuurlijke selectie en genetische aanpassingen. Ze zeggen dat het niet de survival of the fittest is waardoor wij bestaan, maar de liefde en de wijsheid van een schepper.

Daar ben ik het helemaal mee eens, al maak ik me zelf niet zo druk om hoe dat (honderd)duizenden jaren geleden exact heeft gewerkt. Ik vind het veel erger dat de idee van survival of the fittest zo veel invloed op ons heeft in het heden. De geest van Darwin zit in ieder van ons.

Hoe vaak denken we niet niet dat we ons in het strijdgewoel van de wereld moeten begeven, en dat we van anderen moeten winnen? Of het nu gaat om onze persoonlijke loopbaan, de positie van de kerk in de stad, of om het bnp van ons land? We moeten vooruit, want anders doet de ander het, en dan raken we achterop. Over de weg ernaartoe zijn we niet al te kritisch, want is ons mooie doel (een mooie baan, een stabiele verzorgingsstaat, een grote kerk, een vrije markt, een invloedrijke stem, een sterke financiële sector, whatever) niet heel zuiver? Het is merkwaardig dat creationisten zich daar meestal niet druk om maken.

In de VS gaat alles altijd wat minder subtiel. Daar heb je gewoon het keiharde 'objectivisme', in de jaren vijftig bedacht door de Amerikaanse schrijfster Ayn Rand. Objectivisten verheerlijken individualisme, wilskracht en concurrentie in een soort atheïstisch, rationalistisch libertarisme. Het is niet verwonderlijk dat bijvoorbeeld Alan Greenspan een enthousiaste aanhanger van Rand is. Hij heeft als voorzitter van de Amerikaanse Fed, het stelsel van centrale banken, altijd volledig ingezet op deregulering. Jaag de dynamiek maar aan, laat bedrijven maar groeien en elkaar kapotconcurreren, want dan komt de sterkste boven en dat is goed voor iedereen!

Dat bankiers dan uiteindelijk hun kortetermijnbelang belangrijker vinden dan de wet, dat we elkaar opjagen tot een levensstijl waar eigenlijk twee aardbollen voor nodig zijn, dat vergeten objectivisten. Dat deze zeepbel uiteindelijk knapt, omdat de mens beperkt is, ontdekken ze te laat.

Overwinnen door strijd, dat is het darwinisme, en ons hele culturele en economische systeem is daarvan doorademd. Uiteindelijk komt dit uit onszelf. Ook wij christenen kunnen zonder met onze ogen te knipperen de tekortkomingen van het darwinisme oplepelen en direct daarna uitleggen waarom we een "invloedrijke positie" willen verwerven. We willen de captains of industry worden. En wat doen we als we politiek bedrijven? Dan willen we natuurlijk media-aandacht, want dat levert zetels op – en dat is goed, want die geven ons meer invloed.

Begrijp me goed: schoonheid, kracht en excellentie zijn eigenschappen van God. Wij zullen daar steeds meer van terug zien als wij ons door zijn geest laten leiden. We zijn niet geroepen om te zwelgen in onze zwakheid, zoals Nietzsche vol walging beschreef, maar om vrucht te dragen en te bloeien.

We moeten echter heel erg op onze hoede zijn voor het elemenent van concurrentie dat er altijd weer insluipt, het element van strijd. Strijd kent namelijk verliezers, en daar zijn er heel, heel veel van. De man wiens schoonheid en kracht wij navolgen koos juist voor de weg van gemeenschap. Hij creëerde een feestelijke gemeenschap van mensen die in werelds opzicht niets waren. Maar door Gods geest droegen zij vrucht.

We hoeven niet de sterkste te worden, we hoeven niet de wereld te redden. God wil ons gebruiken als wij naar hem luisteren, absoluut, maar hij houdt de wereld in zijn hand. Hij heeft 'm zelf gemaakt.

Frank Mulder is werkzaam bij Time to Turn

Subsidie voor kerkelijk werk

Wed, 08 Jul 2009 12:48:21 +0200

Al sinds 1806, toen als gevolg van de scheiding van kerk en staat het lager onderwijs onder de hoede van de overheid werd gebracht, en die overheid het niet haar taak achtte zelf godsdienstonderwijs te geven, hebben de kerken wettelijk het recht op de openbare scholen, ieder voor de leerlingen van de eigen geloofsgemeenschap, dat onderwijs te geven. De schoolleiding heeft daar geen andere bemoeienis mee, dan een plaats in te ruimen in de schooltijd en een verwarmd en verlicht lokaal ter beschikking te stellen. De docenten worden door hun kerk aangesteld.

In de 19^e eeuw gold dit voor hervormden, rooms-katholieken en joden. Ook na de opkomst van het bijzonder onderwijs is dit recht in de wet gebleven. Tegenwoordig geldt het ook voor humanisten, moslims en Hindoes, want de staat mag in zijn wetgeving niet één religie bevoorrechten boven andere.

Van de kerken (enz.) werd verwacht dat ze zelf deze docenten betalen. Die hebben echter zelden de middelen voor een passend salaris. Daarom verleenden veel gemeenteraden, bevoegd gezag van het openbaar onderwijs, hier subsidie voor. Tegenwoordig is deze subsidie vaak onder druk van bezuinigingen geschrapt. GPV-raadsleden (het GPV is één van voorlopers van de ChristenUnie) hebben in het verleden als regel tegen deze subsidie gestemd, vanuit de regel dat de kerk niet haar hand moet ophouden bij de staat. Tegelijk werd zo voorkomen dat er ook overheidsgeld ging naar het uitdragen van andere dan christelijke overtuigingen. De SGP redeneerde veelal andersom: uit theocratisch oogpunt moet de overheid de kerk ondersteunen, en dat dan ook anderen daarvan profiteren, wordt op de koop toe genomen. Ook de RPF-raadsleden (de RPF is de andere voorloper van de ChristenUnie) volgden vaak deze lijn.

Maar ook hier geldt dat de staat hogere eisen aan dit onderwijs is gaan stellen. Toen de Tweede Kamer in 2004 de Wet Beroepen in het Onderwijs behandelde, werd een amendement (van de LPF) aangenomen, waardoor werd bepaald dat ook leraren godsdienstonderwijs aan de eisen van deze wet (waaronder een hbo-opleiding) zouden moeten voldoen. Achtergrond was de vrees dat slecht opgeleide moslimleraren een verkeerde invloed op de leerlingen zouden hebben

De kerken hadden hier niet om gevraagd, maar waren er ook niet tegen: het zou immers de kwaliteit van het onderwijs ten goede komen. Maar het zou wel veel moeilijker worden bevoegde docenten te vinden die gratis of voor een vrijwilligersvergoeding dit onderwijs zouden willen geven. En als predikanten, die wel het opleidingsniveau hebben, dit onderwijs verzorgen, zouden die een didactische bijscholing moeten volgen. Daarom is er bij de politiek op aangedrongen dat de overheid die deze eis stelde, nu ook voor een behoorlijk salaris zou zorgen. Anders zou deze vorm van onderwijs op termijn tot verdwijnen gedoemd zijn.

Eind vorig jaar kwam het zo ver. De Tweede Kamer aanvaardde een amendement van de coalitiepartijen (tegen de zin van de staatssecretaris) om hiervoor geld op de onderwijsbegroting uit te trekken. Dat betekent dat met ingang van het komende schooljaar (2009/2010) de docenten op gelijke voet gesalarieerd zullen worden als de andere leraren op de school. De lessen blijven overigens facultatief, dat wil zeggen alleen voor kinderen die daarvoor door hun ouders worden opgegeven.

Heeft het GPV-smaldeel in de ChristenUnie-fractie hiermee een oude overtuiging losgelaten? Ik zou eerder willen zeggen: bijgesteld bij de praktijk. We hebben immers te maken met nieuwe eisen van de wet, waaraan de kerken op eigen kracht niet kunnen voldoen. Daarnaast is onze overtuiging dat de overheid haar macht (en subsidie verlenen is een vorm van macht) niet mag gebruiken om één geloofsovertuiging – ook niet die welke in haar ogen de ware is – te bevoorrechten. Dat zou een vorm van geestelijke dwang zijn, terwijl het geloof een zaak van overtuiging, werk van Gods Geest in de harten, behoort te zijn. Als door het geven van christelijk godsdienstonderwijs in de openbare school kinderen interesse krijgen voor de bijbelse boodschap, zou dat al heel mooi zijn. Laten we dankbaar zijn dat de wetgeving – naast de royale steun voor bijzonder onderwijs – deze mogelijkheid biedt.

Tot slot: Ook het bieden van geestelijke verzorging is voluit kerkelijk werk. Maar al sinds jaar en dag worden geestelijke verzorgers in de justitiële inrichtingen en in de krijgsmacht door de staat betaald en in de instellingen voor gezondheidszorg uit hun begroting. De positie van kerkelijk gezonden docenten godsdienstonderwijs op de openbare school is daarmee vergelijkbaar en er is dus geen reden hen anders te behandelen.

J.P. de Vries, oud-Eerste-Kamerlid voor de ChristenUnie, is voorzitter van de Stichting Dienstencentrum GVO en HVO, die de door het ministerie van OCW verleende subsidie onder de geloofsrichtingen verdeelt en zorgt voor gelijke arbeidsvoorwaarden voor alle docenten.

Breuk CU-SGP

Wed, 01 Jul 2009 01:55:17 +0200

Als lid van de stuurgroep van Inclusief, de vrouwenwerkgroep binnen de ChristenUnie, zou ik misschien moeten juichen bij het bericht dat de ChristenUnie en de SGP in Europa met elkaar hebben gebroken. Maar dat is niet zo.

ChristenUnie-leden die willen scheiden van de SGP hebben daar allerlei goede redenen voor. In de eerste plaats worden de talenten en de inbreng van vrouwen soms veronachtzaamd in plaatsen waar intensief wordt samengewerkt met de SGP, omdat de besturen vrouwen liever niet op een verkiesbare plek zetten. In de tweede plaats krijgt de ChristenUnie meer stemmen als de partij bij gemeenteraadsverkiezingen niet samen met de SGP op de lijst staat, want de SGP heeft onder veel kiezers een slecht imago. In de derde plaats zijn er grote principiële verschillen tussen de beide partijen. De SGP streeft naar een theocratie en is minder verdraagzaam ten opzichte van andere religies. Zij is een getuigenispartij. De ChristenUnie wil functioneren binnen een democratie en streeft naar vrijheid van godsdienst. Zij wil andersdenkenden overtuigen tot haar standpunten. In de vierde plaats heeft de SGP een rechts imago en de ChristenUnie een links imago.

Genoeg redenen om gescheiden wegen in te slaan. Toch kan ik me niet verheugen over een breuk tussen beide partijen. Als gemeenteraadslid in Amersfoort heb ik altijd prima kunnen samenwerken met de SGP. Zij hebben me nooit een strobreed in de weg gelegd en onderhandelden hard met het hoofdbestuur om samenwerking mogelijk te maken. Maar het hoofdbestuur stak aanvankelijk een stokje voor de gezamenlijke lijst, omdat bij onze partij vrouwen op verkiesbare plekken stonden. Daardoor hebben we de samenwerking verbroken en werd het SGP-bestuur in onze stad opgeheven. Veel politiek talent kon zodoende niet gebruikt worden. Want SGP’ers hebben vaak een hele goede inbreng. Ze zijn meestal goed onderlegd en hebben kennis van zaken. En omdat ze op enige afstand staan van de maatschappij, worden ze minder snel meegesleept in de waan van de dag, kunnen ze goed relativeren en hebben ze een heel eigen inbreng. Daarnaast laten zij zich leiden door Bijbelse overtuigingen. Ook hun houding tegenover vrouwen is gebaseerd op de Bijbel. Dat wij deze teksten in de Bijbel anders interpreteren, betekent nog niet dat wij hen achteloos opzij kunnen schuiven. We baseren ons in onze politiek op dezelfde Heilige Schriften en geloven in dezelfde God. En als broeders en zusters erkennen we de gebrokenheid van de wereld en weten we dat we daarom niet altijd tot dezelfde standpunten komen. Maar we kunnen elkaar in de samenwerking wel scherp houden.

Maar wat me nog het meest dwarszit is de onverdraagzaamheid van de Britse conservatieven. Zij maken zich schuldig aan dezelfde vorm van intolerantie die ze de SGP verwijten. Het is wel begrijpelijk dat de Britse conservatieven geen ‘vrouwvijandige’ partij in hun nieuwe Europese fractie willen hebben, omdat ze er nu al van worden beschuldigd in de European Conservatists and Reformists samen te werken met racisten, homohaters en ontkenners van de klimaatverandering. Maar Engeland laat zich in het omhelzen van verlichte politieke ideologieën wel snel verleiden tot het buitensluiten van andersdenkenden. Ook Geert Wilders was niet welkom in dat land. Welke kwaliteit heeft de democratie in Engeland als ze zo gemakkelijk bevolkingsgroepen met afwijkende standpunten buitensluiten? Dan ben ik blij dat ik in Nederland woon, waar partijen als de SGP en de PVV – hoe ongemakkelijk hun aanwezigheid soms is in Nederland – wel bestaansrecht hebben. Er zijn genoeg redenen om niet samen te willen werken met de SGP. En misschien was een breuk tussen beide partijen ook in Europa onvermijdelijk, want de verschillen tussen beide partijen zijn in politiek en theologisch opzicht reëel en principieel. Maar dat de ChristenUnie zo gemakkelijk is meegegaan in het denken van de Britse conservatieven, neem ik haar wel kwalijk. We hadden meer moeite kunnen doen om hun verdraagzaamheid te leren. Want SGP’ers hebben ook recht gehoord te worden. En het buitensluiten van andersdenkenden zal de kwaliteit van de besluitvorming uiteindelijk geen goed doen.

Simone Kennedy is voor de ChristenUnie lid van de Amersfoortse gemeenteraad.

Wie maakt zich nog druk om het buitenland?

Wed, 24 Jun 2009 11:37:37 +0200

Als je de kranten en websites bekijkt, zie je hoezeer Nederland aan het veranderen is. Heel generaliserend gezegd: we maken ons vooral druk over binnenlandse kwesties. En als we het over het buitenland hebben, gaat het over buitenlanders en vooral over de moslimse variant. Het is nog niet eens zo gek lang geleden dat onze grootste gespreksitems over de buitenlandse politiek gingen. Nu lijkt het er echter soms op dat we vooral een boze buitenwereld hebben en dat we denken dat alle ellende in eigen land vooral door de vreemdelingen komt. Nederland is een provincie aan het worden met het bijbehorend provincialisme, terwijl we denken dat onze idee�n de wereld zouden kunnen redden.

Ik geef toe, ik generaliseer. Maar net terug van een reis van bijna twee maanden door China en na helemaal ondergedompeld te zijn in wat Chinezen bezighoudt en wat daar aan het veranderen is, verbaas ik me over de atmosfeer in Nederland. Hoe komt het dat een behoorlijk deel van Nederland denkt dat oorspronkelijke Nederlanders van nature minder slecht, crimineel en bedreigend zijn dan buitenlanders en in het bijzonder moslim buitenlanders? Waarom zijn deze mensen wél geneigd tot alle kwaad en de Nederlanders niet? En ook: waarom zou ons inzicht op de wereld en wat de wereld nodig heeft van meer waarde zijn dan dat van anderen en in het bijzonder van andere Europeanen?

Ik heb de Europese verkiezingen niet meegemaakt – ik las vanuit de verte de krantensites. Maar ik vroeg me soms verbijsterd af wat ons bezielt door te denken dat al het kwade van Europa komt en dat dáár van nature de bureaucratie heerst en bij ons niet. Waarom zou ik me voor mijn veiligheid en voor de ontwikkeling van onze maatschappij en cultuur met veel meer vertrouwen aan Nederlandse parlementariërs moeten toevertrouwen dan aan Duitse, Engelse of Poolse? Waarom zijn anderen dan Nederlanders niet te vertrouwen? Hoe komt het toch dat ik twintig jaar geleden in de stad vooral last had van criminele Nederlandse ‘asocialen’ (zoals we die toen noemden) en dat die groep nu geheel uitgestorven of bekeerd is, zodat we alleen nog maar Marokkaans en Antilliaans ‘schorum’ hebben? Het feit al dat we ons hierover in steeds grovere taal uiten, geeft aan dat er iets grondig mis is met Nederland. Waarom zijn we toch zo bang en kortzichtig geworden?

Wat een belachelijkheid – ik heb helaas geen ander woord – om te denken dat we juist in een tijd van globalisering, onze eigen problemen op zuiver Nederlandse en met alleen Nederlandse kracht kunnen oplossen. Grote verhalen en grote perspectieven zijn aan ons kennelijk niet meer besteed. Je moet het in Jip en Janneke taal en met de suggestie van de veiligheid voor de Nederlandse huiskamer kunnen uitleggen, want anders gelooft niemand je meer. Dat de Europese Unie ontstaan is om vrede en veiligheid van een verscheurd en elkaar vernietigend Europa tot stand te brengen, wordt als belachelijk aan de kant gezet. Dat we het in de wereld niet redden als we mensen van allerlei godsdienstige overtuigingen tegen elkaar opzetten of willen ‘verwijderen’, wordt als prietpraat afgedaan. Een grote horde Nederlandse loopt als lemmingen achter dit soort gedachtespinsels aan.

Vanwaar deze kortzichtigheid en deze gevaarlijke antithetische houding? Waarom zijn wij van nature goed en is de ander fout (of alleen enigszins acceptabel als we aan hem ook wat kunnen verdienen)? Ik hoop dat we spoedig wat verder komen dan elkaar in het debat en op internetfora tot op het bot afbreken. De toon in de politieke discussie (ook in de Tweede Kamer) verbaast me steeds meer. Er gaat een suggestie vanuit dat de ander niet alleen anders denkt over politieke oplossingen, maar eigenlijk een onbenul en een tegenstander is die je met alle middelen moet bestrijden. Er worden steeds grotere en hardere woorden gebruikt om de ander de mond te snoeren en het eigen gelijk aan te tonen. Waar wordt er nog gezocht naar dat wat ons bindt en waarover we het eens zijn? Dat was toch ooit een kenmerk van de Nederlandse identiteit, waarop we nu zo prat gaan? Het gevolg is wel dat we (ook in de Tweede Kamer) daarmee zelf de tegenstellingen verscherpen in een ontredderd Nederland, in plaats van – zeer noodzakelijke – bruggen te bouwen tussen overtuigingen en bevolkingsgroepen. Niet alleen wat we zeggen en waarvoor we staan, doet er toe, ook de manier waarop we de ander neerzetten en vijandsbeelden creëren heeft een grote invloed op het denken van de burgers over elkaar.

En wat het buitenland betreft. Wat daar gebeurt raakt ons tot in onze vezels. Ik heb me in de afgelopen maanden vaak verbaasd en verwonderd over wat er in China aan het gebeuren is. Hoe dan ook: daar wordt iets groots verricht en we zullen het in deze eeuw gaan merken. Natuurlijk zijn er ook veel vragen te stellen – want ook daar gaat (nog steeds) veel mis. Maar ook hier geldt: het is van groot belang dat we de Chinezen erkennen, waarderen en op waarde schatten en in hun eigen context en geschiedenis leren verstaan. Pas in die sfeer en met die houding kunnen we onze vragen stellen.

Daarover heb ik een concrete vraag. Ik hoop dat de buitenlandcommissie van de Tweede Kamer die wellicht over enige maanden een werkbezoek aan China brengt, met die houding de gesprekken gaat voeren. Het is goed om ons ook iets meer te verwonderen over de groeiende vrijheid en mogelijkheden van de christenen en de officiële kerk. Als het over godsdienstige zaken gaat, zijn christelijke partijen al gauw geneigd zich te richten op wat sommige huiskerkleiders overkomt of is overkomen. Naar mijn mening gaat het daarbij meestal om (vaak regionale en locale) incidenten. Het zou een prima signaal zijn als de commissie zich niet alleen richt op die problemen, maar een gesprek aanvraagt met de leiding van de officiële protestantse kerk (met meer dan 20 miljoen leden). Die kerk voelt zich ook verantwoordelijk voor de rest van de christenen. Het zou goed zijn om hen te steunen bij een verdere uitbouw van mogelijkheden. Laat de commissie met hen doorpraten over de ontwikkelingen op kerkelijk en religieus gebied in China. Vanuit een positieve waardering en erkenning kan er een signaal gegeven worden dat helpt bij de verdere ontwikkeling. Als we zien hoe het tegenwoordig in Nederland tussen bevolkingsgroepen toegaat, kan enige bescheidenheid in de gesprekken ook geen kwaad.

Dr. B. Plaisier was tot vorige jaar de scriba (algemeen secretaris) van de Protestantse Kerk in Nederland. Nu is hij belast met missionaire en oecumenische zaken van deze kerk.

Lucht en leegte

Wed, 17 Jun 2009 01:42:56 +0200

Die beginwoorden uit het Bijbelboek Prediker vallen mij steeds in wanneer ik vertegenwoordigers van onvredebewegingen als PVV en TON hoor spreken of zie optreden. Wat is onvredepolitiek ontstellend leeg, goedkoop en oppervlakkig. En wat is het gevaar groot dat de van oorsprong levensbeschouwelijk gefundeerde partijen zich door de retoriek van deze grote monden laten meeslepen. Men meent wellicht nog een gevoelige snaar bij 'de kiezer' te raken en zodoende een graantje mee te pikken van de electorale onvredemarkt. Maar wat zal dat een cruciale misrekening blijken te zijn! Immers: wie wind zaait zal storm oogsten.

Toen ik, na de verkiezingsuitslag van de Europese verkiezingen, het zogenaamde slotdebat tussen nota bene een aantal fractievoorzitters van Tweede Kamerfracties zag en aanhoorde, was ik blij dat Arie Slob niet aan die tafel zat. De oneliners vlogen over en weer. Men bood tegen elkaar op met gepeperde uitspraken. Men liet elkaar niet aan het woord, laat staan uitspreken, maar schreeuwde op een ordinaire wijze door elkaar. Een beschamende vertoning. Een dergelijke setting, waar vooral straatvechters de boventoon voeren, vormt voor een partij met een principiële visie een slecht forum. Om in Bijbelse beeldspraak te blijven: ‘parels voor de zwijnen’!

Wil ik daarmee zeggen dat we de onvrede in de samenleving maar moeten negeren en dat we Wilders en Verdonk maar uit moeten sluiten, voor zover ze zich laten uitsluiten? Absoluut niet. De geschiedenis van de onvredepartijen laat zien dat onvredepartijen vroegtijdig zaken signaleren waar levensbeschouwelijk gefundeerde partijen vervolgens ook bij worden bepaald. Je ziet vervolgens dat ook die partijen zich rekenschap geven van de door onvredepartijen naar voren gebrachte kritiekpunten. Dat was zo voor de oorlog bij de Nederlandse Middenstandspartij en bij de Plattelandsersbond. Dat was zo bij de opkomst van de Boerenpartij in de jaren zestig en bij de Ouderenpartijen in de jaren negentig. Deze eeuw zagen we het weer gebeuren bij Leefbaar Nederland en de LPF. En momenteel is Wilders weer ‘hot’.

Opvallend is dat de voortgaande secularisering en ontzuiling nauwe samenhang vertoont met de groeiende omvang van de onvredebewegingen. Opvallend is ook dat onvredebewegingen een bijna wetmatige ontwikkelingsgang doormaken, te typeren met de trits ‘opgaan, blinken en verzinken’. Vanwege het ontbreken van een hecht en samenbindend fundament valt men, na een snelle opkomst, ten gevolge van onderling geruzie, ook weer snel uiteen.

Wilders lijkt op dit punt van de geschiedenis te hebben geleerd. Hij bouwt zijn beweging zorgvuldig op rond het leiderschap van zijn persoon. Daarnaast heeft hij vroegtijdig een programma met enige samenhang ontwikkeld dat met woorden nog appelleert aan de joods-christelijke wortels van onze samenleving. Hij zal wel gedacht hebben: daar heeft 75% van de Nederlanders nog wel iets mee. Verder screent Wilders zijn kandidaten goed. Men volgt zijn leiderschap ‘blindelings’, zeker zolang men de smaak van de overwinning proeft. Dat heeft Wilders ook van eerdere onvredepartijen geleerd: groei niet te snel. Wanneer hij bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2010 om deze reden slechts in enkele gemeenten, waar succes verzekerd is (Venlo, Rotterdam?), meedoet, dan kan zal hij dat succes kunnen vertalen naar de landelijke verkiezingen van een jaar later.

Helaas blijken ook veel mensen met een christelijke achtergrond zich te laten meeslepen door de boosheid en simpele retoriek van Wilders. Dat is zeer te betreuren omdat van christenen toch verwacht mag worden dat men dieper wil steken dan de onvrede die aan de oppervlakte broeit? Calvijn, de man die we dit jaar herdenken, de man ook die zoveel geestkracht en diepgang toonde en daarmee de westerse samenleving blijvend beïnvloedde, is een beter voorbeeld om ons aan te spiegelen en dan vooral vanwege de bron van waaruit hij putte.

Tegenover alle boosheid, botheid, minachting en verongelijktheid dienen Bijbelgetrouwe christenen in alle bescheidenheid dat te doen wat de Heer van hen vraagt: recht doen, trouw zijn en nederig de weg van God gaan (Micha 6:8). Alleen zo kunnen we op een inhoudsvolle manier ‘vurige kolen’ op het hoofd van Wilders stapelen.

Dick Stellingwerf is burgemeester van Lemsterland en was lid van de Tweede Kamer voor de RPF, één van de voorlopers van de ChristenUnie

De ChristenUnie is een mannenclub

Wed, 10 Jun 2009 22:19:45 +0200

Wat vinden vrouwen interessant, waar willen ze meer over weten? Wie vrouwen wil bereiken doet er goed aan om die vraag regelmatig aan de doelgroep zelf te stellen. Bij het vrouwenmagazine Eva bleek uit lezersonderzoek steevast dat 'politiek' in Eva niet gewenst was. Waarom eigenlijk niet? Nu ik mijn blikveld weer wat verbreed sinds ik gestart ben met mijn bedrijf Sestramedia, zie ik ineens het antwoord op deze vraag als het ware op straat liggen.

Vrouwen voelen zich niet aangesproken door de manier waarop politiek gecommuniceerd wordt. Laten we dichtbij huis blijven: dat geldt zeker ook voor de ChristenUnie. Nee, dat ligt niet aan de vrouwen die ons op dit moment vertegenwoordigen. Tineke Huizinga en Esmé Wiegman staan in het politieke krachtenveld prima hun ‘vrouwtje’. Op diverse punten kunnen ze als rolmodel fungeren voor vrouwen die iets zouden willen met politiek. Prachtig zoals Esmé verwoordt dat zij voor de politiek kon kiezen omdat haar man een stapje terug wil doen ten gunste van de verzorging van hun kinderen. Het zou mooi zijn wanneer andere stellen daardoor geïnspireerd worden om ook hun verdeling van zorg en arbeid opnieuw onder de loep nemen en misschien ook wel tot zo’n keuze kunnen komen.

Maar zover komt het niet. Wie als vrouw een kijkje neemt op de site van de ChristenUnie of het ledenmagazine Handschrift onder ogen krijgt, komt maar tot één conclusie: dit is niet mijn wereld. Veel oude, grijze mannen bepalen het beeld en ook de teksten nodigen niet uit tot lezen.

In de ziekenhuizen van Zwolle waar ik woon, werd onlangs een hart en vaatziektespreekuur gestart speciaal voor vrouwen. De reden was ‘dat vrouwen anders communiceren’. Als je bedenkt dat ook de ChristenUnie met name door vrouwelijke kiezers gesteund wordt, hebben we er toch wel recht op dat wij ons op z’n minst herkennen in de manier waarop er gesproken wordt over politieke thema’s die ons allemaal aangaan! We zouden bijna vergeten waar het bij communicatie om gaat: het contact en de interactie tussen mensen. Of de boodschap inderdaad bij de ander overkomt, is afhankelijk van verschillende factoren. Zo is het belangrijk dat de afzender zich inleeft in de leefwereld en achtergrond van de ontvanger. Wanneer ik als theoloog over een zelfde thema spreek als een mannelijke collega, krijg ik meestal de reactie van de toehoorders dat ze het wel konden merken ‘dat ik als vrouw op een andere manier spreek dan een man en ook weer hele andere zaken opdiep uit hetzelfde verhaal’. Daar ben ik blij mee, want juist op die manier versterken we elkaar. De ChristenUnie zou mogelijk meer vrouwen voor het politieke werk kunnen interesseren wanneer ze niet alleen zegt vrouwelijk talent te willen benutten, maar dat ook als zodanig communiceert dat het overkomt.

Anne Westerduin was hoofdredacteur van tijdschrift EVA

Vrijheid

Tue, 09 Jun 2009 20:56:33 +0200

Wat is er met onze vrijheid gebeurd? De koningin kan niet anders dan met een leger aan politie en sluipschutters op de daken aanwezig zijn bij de Nationale Dodenherdenking op 4 mei. En we beveiligen wat af als het gaat om bijvoorbeeld politici en bestuurders. Het gebouw van de Tweede Kamer is in een paar jaar tijd in een fort veranderd. Kunnen we eigenlijk nog wel spreken van 'vrijuit bewegen' en 'vrijuit spreken'?

We leven in een democratische rechtstaat en kunnen ons daar gelukkig om prijzen. Democratie is wat mij betreft de minst slechte vorm van bestuur van het land. Democratie veronderstelt dat we in vrijheid onze gedachten mogen uiten. Maar democratie heeft ook een andere kant. Een democratisch besluit heeft altijd iets voorlopigs: alles is altijd discutabel. En je weet nooit hoe de meerderheid er over enige tijd weer over denkt. Daarbij is het lang niet zeker dat als een opvatting een meerderheid heeft daarmee de juistheid van de opvatting bewezen is. Toch is de democratie het waard dat we ons ervoor inzetten, om te voorkomen dat de vrijheid die ermee gepaard in het gedrang komt.

Die vrijheid heeft het al zwaar te verduren. Als je je niet voegt naar de mening van de meerderheid, moet je uitkijken. Toen onze fractie in 1996 tegen langere openstelling van de kerncentrale in Borssele stemde, werden mijn kinderen, mijn vrouw en ik via brieven en via de telefoon ernstig bedreigd. Vrijheid om een authentiek standpunt in te nemen? Er is kennelijk niet veel nodig om de veelgeprezen Nederlandse tolerantie aan de kant te schuiven. Het raakt de grondslagen van de democratie als mensen zich niet meer vrij voelen zich te bewegen en zich met het oog op hun veiligheid niet meer durven uitspreken. Op dat punt zijn we wel aanbeland, wat wel wordt aangetoond door het scala aan veiligheidsmaatregelen rondom mensen die uitspraken doen die niet stroken met de communis opinio.

Deze beveiliging neemt hand over hand toe, en wordt een steeds grotere belasting. Is er geen alternatief? In de zoektocht naar oplossingen voor inbreuken op onze vrijheid van spreken en bewegen kún je natuurlijk wijzen in de richting van de kenmerken van onze (democratische) rechtsstaat, of naar mensenrechtenverdragen. Ik wil hier echter iets anders onder de aandacht brengen.

In 1847 schreef Groen van Prinsterer Ongeloof en Revolutie waarin hij poneerde dat ‘de mensch uit zich zelven geneigd is tot het kwaad’ en dat er dus niet gesproken kan worden van de ‘onbedorvenheid der rede’, zoals sinds de Verlichting veel gedaan is. Zie hier de basis van de scepsis van veel christenen om al te onbekommerd te kunnen zijn over de democratie als zodanig en al helemaal over de opvatting van de meerderheid. Omdat de rede niet onbedorven is, is er alle aanleiding de meerderheid niet klakkeloos te volgen. De aarzeling de opvatting van de meerderheid te vertrouwen wordt gevoed door het volatiele karakter ervan. Denk maar aan het grote vertrouwen in ‘de markt’ tijdens Paars, en zet dat eens af tegen de plotselinge bekering tot het Keynesiaanse denken, van links tot rechts.

Er is alle aanleiding aan te nemen dat bij én de gangbare publieke opinie én bij politici een technocratisch (seculier) pragmatisme leidend is en dat een brede maatschappijvisie en/of een doordacht ideaal achter de standpunten node wordt gemist. Laatst sprak ik iemand die me wat meewarig aankeek en zei: ‘ach Leen, vroeger, toen ik jong was, had ik ook idealen’. Hij is voorwaar niet de enige.

Daarom is het goed naar Groen van Prinsterer te luisteren, die niet wilde afgaan op wat de meerderheid vond, maar zich wilde richten op wat hij Gods soevereiniteit noemde. Nu hebben christenen in naam van die soevereiniteit heel vervelende dingen gedaan. Daarover besmuikt doen is niet eerlijk. Toch lijkt mij dat Groen van Prinsterer een punt heeft als hij aangeeft dat oriëntatie op een buiten de ‘rede der menschen’ gelegen norm uitkomst moet bieden.

Door bij het spreken over democratie te verwijzen naar een Autoriteit buiten ‘de wil van het volk’ geef je daarmee aan niet alleen verantwoording schuldig te zijn aan mensen, maar ook aan God. Groen van Prinsterer was zich er zeer van bewust dat keuzes van mensen en hun handelen feilbaar zijn en dat we aan een hogere Autoriteit gebonden zijn dan de het vluchtige oordeel van mensen.

In dat licht betrek ik de stelling dat een democratische rechtstaat niet kan zonder waarden die zich niet met het recht laten afdwingen. Als mensen de ander ‘uitnemender’ achten dan zichzelf is er op geen school nog een detectiepoortje nodig, evenmin als een beveiligingscircus rondom onze vorstin, politici en bestuurders. De geseculariseerde individualistische burger anno 2009 ziet zichzelf, ‘de mens’ als hoogste autoriteit. De gevolgen daarvan zien we dus om ons heen. Zonder de waarden die voorkomen uit het luisteren naar de Soeverein waarop Groen van Prinsterer doelde is er geen herstel van vrijheden te verwachten. Het zijn de bekende waarden uit de joods-christelijke traditie: naastenliefde, medeleven, eerlijkheid en oprechtheid. Anders gezegd: behandel een ander zoals je zelf behandeld wenst te worden.

Kortom: een democratie is niet gered met nieuwe verkiezingen of met scherpere beveiligingsmaatregelen, maar met een erkenning van Gods soevereiniteit en zeggenschap over (het gedrag van) mensen. Of voor deze opvatting een meerderheid is betwijfel ik, maar dat is voor mij geen bewijs dat de opvatting niet deugt.

Leen van Dijke was fractievoorzitter van RPF en ChristenUnie in de Tweede Kamer

Verdeeldheid in het kabinet

Wed, 27 May 2009 09:52:05 +0200

Op 19 mei publiceerde premier Balkenende zijn visie op de economische crisis. Hij deed dat in een fors artikel in NRC-Handelsblad: 'Sterker uit de crisis met Rijndeltamodel', stond erboven. Hier wordt een vondst gepresenteerd en de premier solliciteert overduidelijk naar het eigenaarschap van een nieuwe term. We hebben het dus niet over het 'Rijnlandse model', maar het Rijndeltamodel'.

Nederland ‘gidsland’ is niet ver weg. In dat nieuwe model wordt ‘marktdynamiek’ gekoppeld aan ‘eigen verantwoordelijkheid’ en ‘algemeen belang’. De bekendste uitspraak van dit artikel zingt al een paar dagen rond in de media: niet de markt heeft gefaald, maar de mens. De verantwoordelijke burger moet weer het heft in handen nemen.

Aan het slot van het artikel schrijft Balkenende dat hij het Rijndeltamodel tijdens het voorjaarsoverleg met de sociale partners wil invullen. En met wie zit hij daar? Ja, inderdaad, met de sociale partners, maar ook met zijn vice-premier Bos. En wat vindt Bos van het ‘Rijndeltamodel’? Gaat hij dit samen met de premier en de sociale partners uitdragen en invullen? Het antwoord kwam dit weekend. Vice-premier Bos vindt de analyse van de premier te kort schieten. Niet allen de mens heeft gefaald, maar de mens kon ook falen doordat de systemen hen daartoe de gelegenheid bieden. Ook de markt dus. Dan heeft de markt dus wel degelijk gefaald. Maar dat is nu juist niet wat de premier vindt.

Men zou denken dat als de premier zijn visie ontvouwt, dit niet zonder betekenis is voor de rest van het kabinet. Men kan zich voorstellen dat zo’n visie, voordat ze in de krant komt, circuleert in kabinetskringen. Het was ook denkbaar geweest dat Bos en Balkenende het artikel samen hadden gepubliceerd. Dat zou kracht hebben bijgezet aan zowel de visie als het optreden van het kabinet. Maar dat is niet het geval. Integendeel: vijf dagen na de presentatie van een grootse visie, waar kennelijk goed over is nagedacht, valt een van de vice-premiers, de minister van Financiën nog wel, deze visie publiekelijk af. En niet op een ondergeschikt punt, nee, op het centrale punt. De mens behoeft natuurlijk altijd correctie, maar onze economische systemen, de ‘dynamiek van de markt’ behoeft die ook correctie? Bos vindt van wel en Balkenende van niet.

Het kan aan mij liggen, maar ik vind dit nogal verbazingwekkend. Geen regie geweest, blijkbaar. En ik kan er niet bij dat hier bijna niemand meer over valt. Sleutelfiguren van het kabinet mogen elkaar blijkbaar in het openbaar afvallen. Het betekent niet alleen dat er verdeeldheid is in het kabinet, het betekent dat uiteenlopende visies niet meer opzettelijk bij elkaar worden gebracht en de verdeeldheid openlijk wordt geëtaleerd. Dat is slecht voor het kabinet en slecht voor het aanzien van de politiek. Laat ministers zelf de stelregel serieus nemen dat het kabinet met een mond spreekt.

We zien al geruime tijd een ontwikkeling waarin de regering zich als een ‘partijenregering’ toont. D66 probeerde in de jaren negentig zoveel mogelijk partijwinst te halen uit regeringsdeelname. De LPF deed na 2002 niet anders. Ook nu blijven partijen nog altijd maar al te zichtbaar. De homo-lobby van minister Plasterk is overduidelijk geen zaak van het kabinet, maar een kruistocht van de PvdA en van de minister zelf. Een kabinet dat zich als ‘partijenregering’ laat zien, verzwakt zijn eigen gezag. Het is jammer dat de premier zijn gezag niet in de schaal wist te leggen. Wat een presentatie van een dragende visie had moeten zijn, eindigt in een beeld waarin PvdA en CDA ‘ieder voor zich’ bezig zijn.

Roel Kuiper is lid van de Eerste Kamer voor de ChristenUnie

Beloon werknemers naar productiviteit, niet naar senioriteit

Wed, 13 May 2009 14:38:58 +0200

Veel ouderen verdienen meer dan hun productiviteit rechtvaardigt, zo blijkt uit een recent onderzoek van het Centraal Planbureau (CPB). Dit gat tussen beloning en productiviteit wordt nog eens vergroot door de sterke ontslagbescherming die oudere werknemers in Nederland genieten. Nu de arbeidsdeelname van ouderen de laatste jaren flink is gestegen (door onder meer de afschaffing van de VUT-regeling), wordt dit volgens het CPB een steeds zichtbaarder en nijpender probleem.

De huidige wijze van belonen

In Nederland stijgt het loon veelal met de leeftijd (het aantal dienstjaren) vande werknemer. Deze ‘senioriteitsbeloning’ wordt door de vakbonden afgedwongen. De lonen van oudere werknemers zijn daardoor relatief hoog en in veel gevallen niet (meer) in overeenstemming met hun productiviteit. Dat dit hun positie op arbeidsmarkt ongunstig beïnvloedt, behoeft geen nader betoog.

Sterke ontslagbescherming werkt verborgen werkloosheid in de hand

Hoewel de werkloosheid onder ouderen laag is, betekent dit niet dat de arbeidsmarkt gunstig voor hen is. Veel werkgevers zien zich genoodzaakt oudere werknemers in dienst te houden, omdat het simpelweg te duur is hen te ontslaan. Hun sterke ontslagbescherming werkt met andere woorden verborgen werkloosheid in de hand. Een vorm van verborgen werkloosheid die door afschaffing van de VUT en van andere mogelijkheden van vervroegd uittreden alleen maar in omvang toeneemt.

Het ontbreken van prikkels duwt de productiviteit van ouderen omlaag

Het gebrek aan uitdagingen in hun huidige functie in combinatie met een (gegarandeerd) relatief hoog salaris stimuleert veel oudere werknemers niet om ‘hard aan de weg te blijven timmeren’. Hun stevige ontslagbescherming noopt oudere werknemers er evenmin toe om door middel van bij- of omscholing te investeren in hun ‘employability’. Het wisselen van baan, dan wel het starten van een eigen onderneming wordt er zelfs dusdanig door ontmoedigd, dat de baanmobiliteit onder 55-plussers thans niet meer bedraagt dan 1%. Het innovatieve vermogen van ouderen en hun vermogen om zich aan te passen aan nieuwe ontwikkelingen wordt hierdoor onvoldoende aangesproken.

Vergrijzing vraagt om productieve ouderen

Het probleem van de vergrijzing wordt door de overheid dus afgewenteld op de individuele werkgever. Om de loonkosten van werkgevers ten opzichte van het buitenland niet op onverantwoorde wijze te laten stijgen, zullen de lonen in zekere mate toch gelijke tred dienen te houden met de productiviteit van werknemers. Het systeem van beloning naar senioriteit dient daarom (gefaseerd) te worden verlaten, voor een systeem van beloning naar productiviteit. Inherent voordeel aan dit systeem is dat werknemers -van jong tot oud- worden gestimuleerd, zich optimaal te (blijven) inzetten. De arbeidsmarktpositie van oudere werknemers zal bovendien sterk verbeteren, indien hun ‘kosten’ en ‘opbrengsten’ gelijke tred houden. Zij hebben dan tevens minder belang bij hun huidige, zware ontslagbescherming. De kans dat zij tot hun vijfenzestigste (of zevenenzestigste) op productieve en betaalbare wijze kunnen worden ingezet, zal daardoor worden vergroot.

Beloning naar productiviteit

Beloning naar productiviteit kan plaatsvinden door werkgevers hun werknemers een vast basissalaris per functie te laten uitbetalen. Afhankelijk van hun functioneren, kan daar bovenop een (maandelijks uit te betalen) bonus worden toegekend, waarvan de omvang jaarlijks wordt vastgesteld aan de hand van objectief toetsbare maatstaven die, bijvoorbeeld in overleg met de vakbonden of de ondernemingsraad, zijn gecreëerd. Voor parttimers en chronisch zieken of gehandicapten zou (uiteraard) een aangepast bonussysteem dienen te worden gecreëerd, om (indirecte) ongelijke behandeling te voorkomen. Hoewel de vakbonden hier nog steeds op tegen zijn, en ook het ledencongres van de ChristenUnie zich er in het verleden tegen heeft uitgesproken, zou verplichte demotie (in combinatie met een verlaging van het salaris) voorts eveneens mogelijk dienen te zijn, wanneer blijkt dat een werknemer zijn functie niet meer aankan en begeleiding en ondersteuning aantoonbaar niet hebben geholpen.

Beloningscyclus

Deze vorm van belonen zal in de meeste gevallen leiden tot een situatie waarin de werknemer aanvankelijk steeds meer gaat verdienen (naarmate hij meer ervaring heeft, wordt hij steeds productiever), op een gegeven moment op een bepaald salarisniveau blijft steken (zijn ‘topjaren’) en na verloop van tijd (als hij ouder is en minder energie heeft) minder zal gaan verdienen. Dit laatste is echter niet zo erg, wanneer men bedenkt dat men zich dan veelal in een levensfase bevindt waarin men (doorgaans) ook minder kosten heeft (eventuele kinderen zijn de deur uit, de hypotheek is grotendeels afbetaald etc.). Bovendien kunnen werknemers tijdens hun ‘topjaren’ geld opzij zetten voor later, wanneer hun productiviteit gaat afnemen.

Gerdien van der Voet is universitair docent arbeidsrecht aan de Universiteit Rotterdam

Een bedenkelijke handreiking

Wed, 06 May 2009 12:00:00 +0200

Minister Plasterk heeft de scholen een dienst willen bewijzen. Hij heeft hun een handreiking aangeboden voor het te voeren personeelsbeleid. Nu ben ik al bij voorbaat op mijn hoede als ik hoor van ministers die particuliere organisaties behulpzaam willen zijn bij een interne aangelegenheid als het benoemen van personeel. Dat geldt extra als het gaat om bijzondere scholen. En zeker als het ook nog eens gaat om de vraag welke eisen een schoolbestuur mag stellen in verband met de grondslag van de school. Want als er ��n instantie is die tot taak heeft te waken over de naleving van de grondslag, dan is dat het schoolbestuur. Een minister moet daar ver vandaan blijven. Zo zit ons rechtsstelsel in elkaar.

Gelukkig voelde ook de ChristenUnie-Kamerfractie nattigheid. Ed Anker stelde prompt kritische vragen aan vier ministers tegelijk. Hij is van mening dat de handreiking niet zonder meer voortvloeit uit de Algemene wet gelijke behandeling en wil weten of de ministers dat ook vinden. Zo ja, of zij de schoolbesturen dan een nadere verduidelijking willen verschaffen. In politieke taal zegt Anker dus dat Plasterk zijn boekje te buiten is gegaan. Hij zal ongetwijfeld een even politiek antwoord ontvangen. Zo gaat dat tussen politici, zeker als ze deel uitmaken van de coalitie. Daar is niets mis mee.

Naar buiten toe kan echter de indruk ontstaan, dat het om een woordenspel gaat. Een interpretatie van een ingewikkelde formule, die ooit is verzonnen. De conclusie is dan snel getrokken: Waar maken die politici zich druk om? Mensen die wat langer meelopen in de politiek zullen zich nog wel herinneren dat er over de totstandkoming van de wet in 1993 heel wat te doen geweest is. Maar de algemene indruk is nu toch wel, dat de wet in de praktijk reuze meevalt. Christenen zijn er zelfs wel door beschermd in hun rechten. We vinden tegenwoordig toch allemaal, dat ook de homofiele medemens bescherming verdient in zijn rechten.

Zo’n relativerende reactie zou echter geheel verkeerd zijn. De Algemene wet gelijke behandeling was en is een slechte wet. De essentie ervan is, dat aan scholen en andere maatschappelijke organisaties het recht ontzegd wordt bij het voeren van een personeelsbeleid rekening te houden met de eigen godsdienstige identiteit. Vrijheden van godsdienst, van onderwijs en van vereniging, die in de Grondwet aan alle burgers verzekerd zijn, worden in de wet gelijke behandeling ondergeschikt gemaakt aan het verbod onderscheid te maken tussen mensen die leven in een homoseksuele relatie of in een huwelijk van man en vrouw.

Nu is er in de Algemene wet gelijke behandeling via een ingewikkelde constructie enigszins tegemoet gekomen aan dit bezwaar. Maar ook in die constructie geldt dat elk onderscheid verboden is tenzij het via een uitzonderingsbepaling in de wet uitdrukkelijk is toegelaten. De omgekeerde wereld dus. Kenmerk van grondwettelijke vrijheden is immers, dat burgers de vrijheid hebben in hun organisaties onderscheid te maken tussen mensen die wel en die niet de grondslag van de organisatie onderschrijven. Daaraan ontlenen veel scholen en andere organisaties hun bestaansrecht.

Vooral om die reden hebben de voorgangers van de CU zich indertijd met kracht gekeerd tegen het voorstel voor een Algemene wet gelijke behandeling. Zij werden daarin onder andere gesteund door de Raad van State, die het voorstel ronduit in strijd met de Grondwet oordeelde. Niettemin is de wet er gekomen. Als Plasterk en anderen nu proberen te tornen aan het schamele beetje vrijheid dat de wet nog biedt doen zij meer dan de wet naar zich toe te interpreteren. Zij maken duidelijk, dat de geestelijke vrijheid van alle burgers, die grondwettelijk is verankerd, bij hen niet veilig is.

Politici moeten dit soms in verhullende termen duidelijk maken. Gewone burgers doen er goed aan het beestje gewoon bij de naam te noemen.

Gert Schutte was fractievoorzitter van het GPV in de Tweede Kamer

Doel en middel

Tue, 05 May 2009 16:44:23 +0200

Twee jaar geleden bracht ik in een heet en stoffig Mumbai een bezoekje aan het Gandhimuseum. Op een onopvallend tegeltje aan een oude pilaar stond een citaat van de kleine Indi�r: "Doel en middel moeten volkomen inwisselbaar zijn." Ik denk er nog steeds over na.

In mijn christelijke jeugd heb ik weinig over Gandhi gehoord. Het is ook wel een beetje eng, een hindoe die je aan het denken zet, maar toch: een scheut Gandhi zou ons geen kwaad doen.

Doel en middel moeten inwisselbaar zijn - ik vind het een prikkelende zin. Concreet betekende dat voor hem: als je vrede wil in India, kun je dat nooit bereiken met een gewelddadige revolutie. En als je orde wil in India, kun je dat nooit bereiken met een bloedig koloniaal regime. Maar Gandhi geloofde ook op andere terreinen van het leven in deze regel. Je krijgt geen solidaire economie door concurrentie te stimuleren. Je krijgt geen goede volksvertegenwoordiging door zo veel te vergaderen dat je geen arme mensen meer tegenkomt. En je kun geen rechtvaardigheid krijgen als je zelf de wet overtreedt.

Voor Gandhi moest je handelen gelijk zijn aan je uiteindelijke doel. "Je moet zelf de verandering zijn die je wil zien." Anders vergroot je alleen maar het rijk van het kwaad in plaats van het koninkrijk van God, zoals hij dat noemde. Gandhi zei zelf dat hij hierbij geïnspireerd was door Jezus. Maar hij moest helaas constateren dat hij geen christenen kende die in het Nieuwe Testament geloofden. "Ze kennen het wel, maar ze geloven er niet in."

Zien we bij Jezus ook niet dat doel en middel gelijk moeten zijn? Jezus lijkt te suggereren dat zoeken naar Gods koninkrijk op een bepaalde manier al Gods koninkrijk is. Zijn rijk begint waar we de ander dienen en naar God luisteren. Gods rijk kunnen we niet vestigen met het zwaard, want wie het middel van het zwaard gebruikt, zal omkomen door het zwaard. Ook bij Jezus zijn doel en middel inwisselbaar - of op zijn minst evenredig. Geen wonder dat de eerste christenen de mensen van de Weg werden genoemd.

De evenredigheid van doel en middel ontneemt mij de last om een grand design voor de wereld uit te moeten tekenen. Het richt de aandacht op mijn eigen verantwoordelijkheid, op de weg die ik moet gaan en daarmee is het een verrassend heldere leidraad voor welk vraagstuk dan ook. Het is tegenovergesteld aan de manier waarop wij vaak onze idealen willen verwezenlijken. We geloven in vooruitgang, in de kracht van onze modellen, in onze eigen macht en maakbaarheid.

We willen bijvoorbeeld carrière maken, om invloed te krijgen waar we natuurlijk goede dingen mee willen doen. Daarvoor zien we echter door de vingers dat we ons imago soms belangrijker vinden dan eerlijkheid, dat we minder interessante mensen links laten liggen en dat we voor onze directe omgeving geen tijd hebben. We geloven dat we succes moeten boeken en anderen moeten beïnvloeden, en niet dat God ons vrucht geeft als we trouw zijn aan zijn weg.

Een ander voorbeeld: wij willen welvaart. Op zich een prima doel. Maar we vestigen onze hoop zo op één bepaald middel, economische groei, dat we daarvoor allerlei verkeerde elementen door de vingers zien. We moeten groeien, ook al moeten we daarvoor grondstoffen erdoorjagen, werknemers een burnout bezorgen, individualisme stimuleren, gezonde bedrijven opsplitsen, producten in ontwikkelingslanden dumpen, wapens kopen of speculanten meer speelruimte geven. Het moet, het moet, want economische groei is een noodzakelijk middel dat geheiligd wordt door ons doel, welvaart.

Hoogleraar economie Bob Goudzwaard legt in zijn laatste boek uit wat er gebeurt wanneer wij gaan geloven dat ons doel (welvaart, veiligheid, idealisme, identiteit) de middelen heiligt. Hij laat zien dat we afhankelijk worden van onze middelen en dat deze middelen het karakter krijgen van afgoden.

Uiteindelijk zullen we niet worden beoordeeld op het ideaal dat we in ons leven hebben nagestreefd, maar op de middelen die we hebben gekozen.

Frank Mulder is voorzitter van Time to Turn, een beweging van jongeren die vanuit hun geloof willen kiezen voor een duurzame en rechtvaardige levensstijl. Hij is ook auteur van het boek Moet Groei? Bekende economen aan de tand gevoeld over een (on)zinnige vraag.

Als je een referendum wilt, doe het dan goed

Tue, 05 May 2009 16:45:10 +0200

Binnenkort discussieert de Tweede Kamer (opnieuw) over de opneming van de mogelijkheid van een referendum in de grondwet. De ChristenUnie heeft met het oog daarop haar leden geraadpleegd en hun de keus voorgelegd uit drie stellingen. In deze column wil ik mijn keuze toelichten.

Eén van de stellingen luidde: ,,Iedere vorm van volksraadpleging is strijdig met onze ’vertegenwoordigende democratie’. We hebben volksvertegenwoordigers (raads-, Staten- en Kamerleden) gekozen, zij moeten de besluiten nemen.’’

Onze grondwet gaat uit van een vertegenwoordigend stelsel. Dat moet ook vooral zo blijven! Die vorm van indirecte volksinvloed is niet maar een noodoplossing, omdat de ideale vorm van volksinvloed – direct meebeslissingsrecht voor iedere burger – om praktische redenen onhaalbaar is. Nee, de vertegenwoordigende vorm heeft een belangrijke meerwaarde. De burgers wijzen uit hun midden personen aan die zij in het bijzonder bekwaam achten om te oordelen over de voorstellen en het beleid van de regering. Dat verhoogt de kwaliteit van de volksinvloed. Anders zou je de Tweede Kamer ook via een loting kunnen samenstellen.

Het vertegenwoordigend stelsel heeft een kwalitatieve meerwaarde, maar is niet volmaakt. In ons coalitiestelsel zijn de volksvertegenwoordigers genoodzaakt compromissen te sluiten. Daardoor komt er wel eens iets in een regeerakkoord te staan, dat eigenlijk slechts het verlangen van een minderheid is. Bovendien is de samenstelling van de Kamer een momentopname, zeker bij de tegenwoordige snelle wisseling van de kiezersgunst. En om nog een recent argument te noemen: qua opleiding vertegenwoordigt de Tweede Kamer (om van de Eerste maar te zwijgen!) allerminst de doorsnee van de staatsburgers. Dat alles brengt mee dat er besluiten kunnen worden genomen, ook diep ingrijpende, die geen draagvlak hebben bij de meerderheid van de kiezers. Dat wekt vervreemding en is slecht voor het vertrouwen in de politiek.

Juist met het oog op dat vertrouwen is het goed dat er een uitlaatklep is voor die kritiek in de vorm van het referendum. Dat is niet strijdig met het vertegenwoordigend stelsel, maar biedt daar een aanvulling op. Wie beweert dat het parlement zich met een bepaald besluit heeft vervreemd van de samenleving, moet dat maar bewijzen. Allereerst door voldoende handtekeningen te verzamelen voor het aanvragen van een referendum en vervolgens door de uitslag van dat referendum. Het voordeel van zo’n procedure is dat de hele samenleving gedwongen wordt zich in het onderwerp te verdiepen, de media voorop. Dat zal in elk geval de betrokkenheid vergroten. De Kamerleden verdedigen natuurlijk voluit hun visie. Dat dwingt hen ook hun wetgevend werk zorgvuldig te doen.

Maar wil zo’n referendum werkelijk vertrouwen bevestigen of herstellen, dan moet de uitslag wel bindend zijn. Als het parlement die ook naast zich neer kan leggen, wordt het vertrouwen juist nog meer ondermijnd!

Daarom kan ik me ook niet vinden in een andere stelling: ,,Een referendum is handig om de meningen te peilen, maar de gemeenteraad, Provinciale Staten of de Tweede Kamer moet uiteindelijk alle belangen afwegend een besluit nemen – desnoods tegen de uitslag van een raadpleging in.’’

Voor het peilen van de meningen zijn andere methoden beschikbaar, daarvoor hoeft niet iedere burger naar het stemlokaal te worden geroepen. Bovendien moeten volksvertegenwoordigers in de eerste plaats op basis van hun overtuiging beslissen; inzicht in de mening van de burgers mag slechts een secundaire rol spelen. Wanneer die mening massief in de vorm van een referendumuitslag voor hem ligt, heeft een Kamerlid in feite twee mandaten: zijn partijprogram en de kiezersuitspraak. Wat moet hij, als die tegenstrijdig zijn? Politiek kan hij niet anders dan de kiezersuitspraak volgen. Daarmee wordt die feitelijk bindend.

Het wordt nog kwalijker als de volksvertegenwoordigers zelf om die kiezersuitspraak vragen, zoals bij het enige landelijk referendum dat ons land gekend heeft: over het Europees grondwettelijk verdrag. Volksvertegenwoordigers zijn gekozen om te kiezen en te beslissen. Zij mogen zich niet achter een referendum verschuilen. Daarom is er voor een referendum pas plaats, als het parlement zijn wetgevend werk volledig gedaan heeft.

Daarom: Als de ChristenUnie een referendum wil, laat ze dan kiezen voor een facultatief beslissend wetgevingsreferendum volgens de derde stelling van de drie: ,,Het volk moet zijn vertegenwoordigers kunnen terugfluiten. Dus voer een referendum in en doe het serieus: de uitslag moet bindend zijn. Voorwaarde is wel dat de opkomst voldoende is, bijvoorbeeld minimaal 50 procent.’’

(In de ledenpoll haalde de eerst geciteerde stelling 36,74%, de tweede 45,78% en de laatst geciteerde 17,48%.)

Jurn de Vries
is voormalig hoofdredacteur van het Nederlands Dagblad en was lid van de Eerste Kamer voor de ChristenUnie

Het dualisme is belegen

Thu, 02 Apr 2009 11:50:16 +0200

Is dit het doel van politiek? Dat de PVV wegloopt uit de Tweede Kamer in plaats van te debatteren en daardoor wint in de opiniepeilingen? Ik weet wel, deze partij is het ventiel is van het poldermodel: de volkse dan wel romantische teleurstelling over het gepalaver moet ergens een uitweg vinden. Vroeger ging dat via de Boerenpartij, D66 of Nieuw Links, maar die verlieten het toneel niet. Dat weglopen is onmacht om te functioneren in een democratie. Waarom deed de partij dat? Het argument van de PVV, waar heel de oppositie mee instemt, is dat het parlement inzake de crisismaatregelen buiten spel is gezet.

Dat is onzin, want de meerderheid van het parlement - de fracties van de CDA, de PvdA en de CU - is niet alleen nauw bij de totstandkoming van het crisisbeleid betrokken geweest, ze steunt het ook. En dat die steun niet via een Kamerdebat is gezocht en verkregen, maar via overleg daarbuiten is even begrijpelijk als wanneer de oppositie buiten de vergaderzaal onderling afspraken zou hebben gemaakt over een gezamenlijke strategie in het debat over het pakket. Dat laatste is alleen niet gebeurd - en dat is tekenend voor het gebrek aan een positief doel bij de oppositie. Maar ik moet wel zeggen dat de klacht over haar Kaltstellung beter werd verwoord dan de verdediging van het monisme door de coalitie. Van Geel was oprecht maar dom met zijn opmerking dat er weinig aan het voorgestelde pakket valt te veranderen. Mariëtte Hamer was gelukkig slimmer met haar opmerking dat ieder goed voorstel van de oppositie zal worden overwogen. Wat dus vooral opviel was het gebrekkige toneelspel: theatraal weglopen in plaats van de coalitie het vuur na aan de schenen te leggen, en een coalitieleider die niet verleidt, maar een plompe waarheid uitspreekt die Shakespeare alleen een bijna-figurant in de mond zou hebben gelegd.

De klacht buiten spel gezet te worden begint inmiddels belegen te worden. Er is een tijd geweest dat fractieleiders zeiden: als het kabinet wil overleggen, kan het dat in de Kamer komen doen. Maar dat was voor de jaren zestig, toen de samenleving verzuild was en de tegenstellingen tussen alle partijen onderling belangrijker waren dan die tussen oppositie- en coalitiepartijen. De regering werd toen niet instabiel vanwege een dualistische opstelling van de Kamer. Kabinet en parlement wisten beter wat ze aan elkaar hadden, dus kon de onderlinge afstand groot zijn. Vandaag is dat andersom. De verhouding tussen de partijen is vloeiender, partijstandpunten bewegen mee, en de kiezers zijn niet meer onder te verdelen in stabiele groepen zoals ten tijde van de verzuiling. In zo'n omstandigheid zou regeren binnen een dualistische structuur een kamikazeactie zijn. Gegeven de moderne vloeiende en wisselende standpunten en verhoudingen is het noodzakelijk om de vastigheden die vroeger in het pact tussen partij, kiezer en program lagen verankerd elders te zoeken, zoals in een regeerakkoord tussen de coalitiepartijen. Alleen zo is regeren vandaag mogelijk. Men kan dat betreuren aan de huidige politieke cultuur, zoals men vroeger kon betreuren dat de kiezer bij verkiezingen nooit echt koos, maar alleen trouw bewees, maar zo staan de zaken.

Verlangen naar dualisme is voor romantische liefhebbers van gevaarlijke politiek of voor volkse wij-zij denkers. Het moderne dualisme is dat tussen oppositie en coalitie. De oppositie staat aanvankelijk altijd buiten spel als het om regeren gaat. Het moet niet haar doel zijn daarover in allerlei toonaarden beklag te doen - dat onderstreept alleen maar haar onmacht. Haar doel moet het zijn om spanningen en barstjes in de coalitie op te zoeken en dan een wig in de tijdens de kabinetsformatie gesmede eenheid te drijven. Ze moet vleien, ze moet tarten, ze moet alles doen om de coalitie uit balans te krijgen. En dan moet blijken of de coalitie sterker wordt of uiteenvalt. Maar daar is het op dit moment verre van. De oppositie staat nog mijlenver van de spanningen binnen de coalitie - die er volgens de reconstructies van de totstandkoming van het akkoord wel degelijk zijn. En buitenspel of niet, de aangereikte alternatieven voor het huidige maatregelenpakket zou toch minstens enkele leden van de coalitiefracties aan moeten trekken. Maar ook daarvan was geen sprake. Economisch gezien heeft het crisispakket misschien niet veel om het lijf, maar de vrede in de samenleving wordt er wel mee bewaard. Daar houdt de PVV niet van, maar het is wel het doel van verstandige politiek.

Gezinsinkomen

Wed, 25 Mar 2009 23:44:09 +0100

Als vrouw die is opgegroeid met de leus 'Een slimme meid is op haar toekomst voorbereid', was ik niet bijster enthousiast over de zogenaamde aanrechtsubsidie. Dat was toch een subsidie die vrouwen van de arbeidsmarkt afhield en kluisterde aan het aanrecht en die bovendien moest worden opgehoest door hardwerkende belastingbetalers? Maar deze voorstelling van zaken blijkt de plank mis te slaan.

In elk westers land kiezen veel jonge gezinnen voor het alleenverdienersmodel. Zelfs in Scandinavië nemen vrouwen jarenlang verlof op om zelf voor hun kinderen te zorgen. Maar Nederland is in internationaal opzicht hardvochtig voor deze gezinnen. Hier wordt geen rekening gehouden met het aantal leden van een huishouden dat rond moet komen van één inkomen. Ik heb enkele jaren geen inkomen gehad - toen de kinderen klein waren - en was blij dat we toen in Amerika woonden. Daar konden we goed leven van het inkomen van mijn man omdat we voor elk lid van het huishouden een belastingkorting kregen. Zo niet in Nederland!
De zogenaamde aanrechtsubsidie begon als belastingvrije som. Je hoefde pas belasting te betalen boven een bepaald inkomen. Zoals de Nederlandse econoom Cohen Stuart zei: "een brug heeft slechts draagkracht wanneer ze haar eigen gewicht kan dragen." Iemand moet eerst zichzelf kunnen onderhouden voordat hij in staat is om mee te betalen aan het onderhoud van anderen via de belastingen. Maar in 2001 werd deze belastingvrije som vervangen door de algemene heffingskorting. Nu kon er een bedrag van de belastingen worden afgetrokken. Het effect is vergelijkbaar.

Helaas werden de belastingen tegelijkertijd geïndividualiseerd. De partners werden elk apart belast over hun inkomen. Om alleenverdienersgezinnen tegemoet te komen kon de heffingskorting wel overgedragen worden van de niet-verdienende partner naar de verdienende partner. Als twee mensen van één inkomen moeten rondkomen, hebben ze gewoon meer nodig om van te kunnen leven.

Maar ook daarin kwam recent verandering: de overdraagbaarheid werd afgeschaft. Als je nu niet voldoende belasting betaalt om volledig van deze heffingskorting gebruik te maken en je hebt een partner die wel genoeg verdient, kun je de Belastingdienst verzoeken om deze korting ineens of in maandelijkse termijnen uit te betalen. En zo krijg je de vreemde situatie dat veel vrouwen in kostwinnersgezinnen maandelijks een bedrag krijgen van de Belastingdienst. Omdat dit inderdaad de indruk geeft een aanrechtsubsidie te zijn, was er snel voldoende politieke steun om het uitbetalen van de heffingskorting geleidelijk af te schaffen. Rouvoet bedong nog een uitzondering in het regeerakkoord: gezinnen met kinderen onder de vijf jaar zouden worden uitgezonderd.
Een derde van deze jonge gezinnen kiest voor het alleenverdienersmodel en kunnen deze belastingkorting goed gebruiken omdat jonge gezinnen vaak minder inkomen hebben - ze staan nog aan het begin van hun arbeidscarrière. Stel dat je kinderen hebt onder de vijf jaar en een inkomen tussen de 11.000 en 17.000 euro. Deze gezinnen hoeven momenteel geen belasting te betalen (datgene wat de kostwinner betaalt, krijgt de partner weer terug). Maar als de uitbetaling van de heffingskorting geheel wordt afgeschaft, moeten ze tot 2000 euro extra betalen. En zijn al deze gezinnen ertoe in staat om het gezinsinkomen zelf te verhogen? Stel dat de niet-werkende partner arbeidsongeschikt is geworden, maar geen recht heeft op een uitkering? Stel dat er geen werk is in de plek waar ze wonen? Stel dat er geen geschikte kinderopvang is? Stel dat hun kinderen speciale zorg nodig hebben? Daar wordt geen rekening mee gehouden. Maar ondertussen worden die gezinnen wel financieel gestraft.

Daarom sluit ik me aan bij de oproep van S.P. Geertsema (Nederlands Dagblad, 23 maart 2009) en prof. Leo Stevens (Fiscaal Gezinsbeleid, 2006) om weer rekening te houden met het gezinsinkomen en - net als het inkomen uit Box 3 - ook al het inkomen uit Box 1 bij elkaar op te tellen en naar eigen inzicht te verdelen, zoals dat ook in de praktijk meestal gebeurt. De Belastingdienst moet erkennen dat van één inkomen soms meerdere mensen moeten rondkomen, dat het gebruikt wordt om met elkaar te delen of voor elkaar te zorgen. En dan kan de aanrechtsubsidie weer gewoon een belastingvrije som of een heffingskorting worden.

Simone Kennedy is raadslid in Amersfoort en schreef' voor het Wetenschappelijk Instituut 'Samen de schouders eronder', een sociaal economische studie.

Christelijken...

Thu, 19 Mar 2009 12:38:20 +0100

Tijdens de FNV-demonstratie van afgelopen vrijdag schoot een verslaggever een mevrouw aan voor een achtergrondgesprekje. Toen hij haar tegenwierp dat het kabinet toch ook iets aan de schuld zou moeten doen, reageerde ze met: "Dat zijn de christelijken weer. Die hebben het altijd maar over schuld..."

Voor veel mensen in ons land roept het woord ‘christen' geen enkel positief gevoel meer op. Ze hebben vooral negatieve ervaringen: vaak van horen zeggen uit hun naaste omgeving, of uit hun eigen geschiedenis. Al meer dan een eeuw is een toenemend aantal Nederlanders bezig los te komen van de kerk en het christelijk geloof. Je zou verwachten dat de generatie die van jongs af niets meer met de kerk heeft, iets minder emotioneel en objectiever over het christelijk geloof zou oordelen, en misschien ook wel iets nieuwsgieriger. Het lijkt er echter nog niet op.
Als je in Nederland christen bent, word je, wat je ook doet, afgerekend op het beeld van het christendom dat veel mensen in hun hoofd hebben: zij zijn bekrompen, ze pakken de kleine man, ze knijpen de katjes in het donker, ze huichelen bij het leven en ze bedriegen je waar je bijstaat. "Tel, na contact met hen, eerst je vingers nog even na."
Humanisten roepen al jaren dat het geluid van religies steeds luider klinkt, en daarmee bedoelen ze niets goeds. Met de komst van het kabinet met Balkenende, Bos en Rouvoet is deze anti-beweging alleen nog maar sterker geworden. De ChristenUnie heeft het geweten. Op allerlei punten zien sommigen een machtsgreep van de ‘christelijken' die het verloren gegane terrein trachten terug te winnen door de vrijheid van de meerderheid in te perken.
Ik wrijf soms mijn ogen uit als ik de vooroordelen en bezwaren van een aantal smaakmakers en bestuurders hoor. De stadsdeelraadvoorzitter van de Baarsjes in Amsterdam sneuvelde zelfs omdat Youth for Christ het jeugdwerk niet werd toevertrouwd. Het gezonde verstand kwam alleen via de rechter terug. En dan hebben we het nog niet eens over allerlei affaires van de laatste twee jaar die varieerden van medisch-ethische kwesties tot zondagsrust of het bewust krenken van christenen.
In die sfeer is het eerder een handicap dan een hulpmiddel wanneer een politieke partij zich christelijk noemt. Die naam werkt al als een rode lap op een stier. En doordat politiek meestal niet gaat over dingen waar iedereen het over eens is, werkt een christelijke partij niet als een positief missionair instrument. Voor sommigen staan die ‘christelijken' voor alles wat hen belemmert.
We zitten in de decennia van de afrekening van eeuwen christendom. Een christendom dat naar veler mening staat voor kerkelijke vrijheidsbeknotting, asociale verhoudingen, godsdienstoorlogen, onderlinge strijd en machtswellust. Daar helpt eigenlijk geen moedertje lief aan. We moeten door deze fase heen.
Nu zouden we alle christelijke organisaties kunnen opheffen (dat gebeurt trouwens vanzelf als de eigen identiteit verwaait in de wind), maar daarmee hebben we het probleem niet opgelost. Want christenen zullen er blijven (zo mag je hopen). Het probleem ligt bij de gelovige mensen zelf. Als je als christenen in je handel en wandel iets anders hebt laten zien dan waarvoor Jezus stond, ben jezelf de grootste antireclame. Kon je vroeger nog wegkomen met ‘we zijn allemaal zondaars en we moeten leven van vergeving' , daarmee red je het nu niet meer. De goegemeente verlangt een heiligheid en goedheid van christenen waaraan niemand kan voldoen.
Toch komt het er juist nú op aan dat christenen in Nederland veel meer laten zien waarvoor het evangelie staat. Dat lijkt onbegonnen werk, want ze komen niet uit boven die tweedeling ‘zondaar en rechtvaardige'. Maar we weten ook dat het christelijk geloof in de eerste eeuwen juist grote indruk maakte door de levensstijl en de hulpvaardigheid van de gelovigen. In Indonesië en China zie je in deze eeuw hetzelfde.
Over de Chinezen gesproken. Door de contacten met hen kijk ik soms ook met hun ogen naar onze Europese cultuur. Democratie, liefdadigheid, zorg voor de zwakkere, het gemeenschapsleven en een ethiek van het leven vallen hen op als vruchten van het christendom. Veel intellectuelen in China zijn (zonder dat zij bij een kerk horen) overtuigd van de grote waarde van het christelijk geloof. Daarvoor is veel belangstelling op de universiteiten in China. Toen ik onze zogenaamde christelijke cultuur eens relativeerde, had ik een zeer boze Chinees tegenover me. Hij verweet ons een niet te overtreffen erfenis en een bron van goed en duurzaam samenleven te verkwanselen. Met enige minachting had hij het over de Europeanen die het beste van wat hun cultuur had voortgebracht bij de schroothoop aan het zetten zijn. Zíj willen er nu op Chinese manier vorm aan gaan geven in hun samenleving. Het christendom is een schild voor de zwakken, het brengt cohesie in de samenleving, een heilzaam patroon van normen en waarden, en zorgt daarmee voor harmonie. Er is geen andere godsdienst die dit voortbrengt.
Als dat waar is -en ik had geen reden om hem te bestrijden- dan is het de taak van christenen en van christelijke partijen om dit in praktijk te brengen. We zuchten in deze dagen onder de economische crisis. Maar het zou wel eens dé kans kunnen zijn om te laten zien hoe christenen in tijden van grote neergang kiezen voor die waarden die het christelijk geloof ons gebracht heeft. Dat zal dan ook de keuzes gaan bepalen. Wat er echt toe doet en onopgeefbaar is omdat het behoort tot de kern van het christendom kun je niet opgeven in een tijd waarin het je iets minder goed gaat.
Nu moet blijken dat christelijke politiek er niet is voor mooie dagen, maar voor momenten dat je echt iets te kiezen hebt. Tegenspoed moet ons tot bezinning brengen. Ik hoop dat de politieke leiders het ook daarover hebben in het Catshuis. Voor mij zelf behoort hiertoe overduidelijk: de gelijkblijvende hulp aan de derde wereld en de keus voor de schepping van God.
Zij die het zwakste zijn, zouden in deze dagen op christenen moeten kunnen reken.

Dr. B. Plaisier was tot vorig jaar de scriba (algemeen secretaris) van de Protestantse Kerk in Nederland. Tegenwoordig is hij belast met missionaire en oecumenische zaken van deze kerk.

Voedselsoevereiniteit in eigen kring

Thu, 12 Mar 2009 01:54:19 +0100

In het ND van 7 maart stond een kort, maar belangrijk interview met de Wageningse hoogleraar Rurale sociologie Jan Douwe van der Ploeg. De interviewer typeert daarbij het pleidooi van Van der Ploeg als een pleidooi voor 'voedselsoevereiniteit in eigen kring'.

Veronderstelde men vorig jaar nog dat de huidige economische crisis slechts een kwestie van tijd zou zijn, ondertussen zijn de gevolgen van de economische crisis op vrijwel alle terreinen van het leven wereldwijd voelbaar. En het kan nog erger worden. Met het oog op het voortwoekeren van die crisis waarschuwt Van der Ploeg mijns inziens terecht voor een nieuwe (derde) voedselcrisis.

De eerste voedselcrisis viel rond 1880 toen de prijzen van allerlei producten in West-Europa kelderden als gevolg van de dumping van Amerikaanse graanoverschotten. De tweede voedselcrisis ontstond in de jaren dertig van de vorige eeuw, en werd veroorzaakt door het wegvallen van de koopkracht. Van der Ploeg acht momenteel een derde voedselcrisis verre van denkbeeldig. Die derde crisis dreigt realiteit te worden door een combinatie van de oorzaken die de grondslag vormden van die twee eerdere crises: massale dumping én koopkrachtverlies.

Tijdens de beide eerdere crises leverden het gemengde gezinsbedrijf en de ontwikkeling van een krachtige landbouwpolitiek nog een basis voor de aanpak van de problemen. Momenteel is echter sprake van steeds grootschaliger en gespecialiseerder en daardoor kwetsbaarder boerenbedrijven. Tegelijkertijd is het beschermende kader voor een belangrijk deel afgebroken, ten gevolge van de voortgaande liberalisering van het mondiale landbouwbeleid. De combinatie van hoge eisen die aan de landbouw worden gesteld en de lage prijzen die het gevolg zijn van die liberalisering, heeft tot geleid tot een kaalslag onder de boeren, en dreigt nu ook voedseltekorten teweeg te brengen. Deze ontwikkeling wordt nog eens versterkt door mondiaal werkende voedingsmiddelenconcerns, die wereldwijd hun producten tegen de laagste prijzen opkopen en veel voedsel daarbij op zeer energieonvriendelijke wijze over de hele wereld slepen. Met dit alles zijn belangrijke waarden als rentmeesterschap en de relatieve kleinschaligheid van het gezinsbedrijf voor een belangrijk deel geofferd op het altaar van de wereldwijde vrijhandel.

Terecht wijst Van der Ploeg op de zeer beperkte mondiale voedselvoorraad. Het is gênant dat híj erop moet wijzen dat ook, of misschien wel juist, de Nederlandse overheid medeschuldig is aan de ontstane situatie. Van der Ploeg: ‘ze hadden, als Jozef, moeten sparen voor de magere jaren'. Nederland is echter al vele kabinetten lang het liberaalste jongetje van de klas. Dat mag ook de ChristenUnie zich aantrekken.

Met Van der Ploeg wil ik pleiten voor ‘voedselsoevereiniteit in eigen kring' als basis voor een beleid dat veel meer is gericht op voedselzekerheid voor de samenleving. ‘Voedselsoevereiniteit in eigen kring': een uitstekend motto voor de ChristenUnie! De productie van met name het primaire voedingsmiddelenpakket zal (weer) veel meer op regionale leest moeten worden geschoeid. En dan regionaal op een schaal van bijvoorbeeld West-Europa, Noordwest-Europa, Oost-Europa, Afrika of Zuid-Amerika. We zullen voor ons primaire voedingsmiddelenpakket veel minder afhankelijk moeten worden van mondiale import en export. Bescherming door quoteringsmaatregelen moeten daarbij niet worden opgevat als ‘protectionistische maatregelen', maar integendeel als beschermende voorwaarden voor de landbouwsector in zowel de ‘derde wereld' als de ‘westerse wereld'. Kortom: de band tussen producent en consument moet weer directer worden. Het gesleep van voedsel over de hele wereld moet worden ontmoedigd. Voor de ChristenUnie een reden temeer om de vliegtax in ieder geval te handhaven.

Dick Stellingwerf